HIGHLIGHT #6 | #foodporn in de zeventiende eeuw | Frans Hals Museum

HIGHLIGHTS 17 november 2016

Sommige kunstwerken en kunstenaars kunnen niet genoeg aandacht krijgen als je het ons vraagt! In onze rubriek ‘Highlights’ neemt een van De Kunstmeisjes jullie daarom mee naar een van haar favorieten. Deze keer laat Emma zich verleiden door een food fest in het Frans Hals Museum in Haarlem.

image1
Pieter Claesz., Banketje met kaas en vruchten, ca. 1623

Verlekkerd naar plaatjes van mooi eten kijken is van alle tijden; nu kijken we naar healthy overnight oats met een vleugje kaneel en wat granaatappelpitjes op Instagram, maar ook in de zeventiende was een geschilderd food fest ontzettend populair. Hoewel tegenwoordig elke #fitgirl met een Instagram-account zich een meester van het stilleven kan voelen, was dit in de zeventiende eeuw een professionele tak van sport.

Er was in de Gouden Eeuw enorm veel vraag naar schilderijen, waardoor kunstenaars zich als gauw in specifieke genres gingen specialiseren om zich zo te kunnen onderscheiden van hun concurrenten. Kunstenaars als Pieter Claesz. en Willem Heda richtten zich op stillevens van eten, maar er waren ook schilders die alleen maar bloemen schilderden. Het schilderen van stillevens was een mooie kans voor een schilder om te laten zien wat hij in huis had – de glans van een kristallen kelk, de zachtheid van het tafellaken, en een glimmende oester naast een doffe korst brood maakte het verschil tussen good or great.

Deze geschilderde hapjes gingen als warme broodjes over de toonbank en nog steeds hangen ze op prominente plaatsen in vele musea. Zo hangt het Frans Hals Museum – in een prachtig Haarlems hofje, dat sowieso een bezoekje waard is – vol met allerlei schilderijen vol brood, oesters en glazen kannen. Elke keer wanneer ik het museum bezoek, blijf ik even staan bij de stillevens van Pieter Claesz, de Vlaamse schilder die aan het begin van de zeventiende eeuw vanuit België naar Haarlem trok. Claesz was -net als ik – een foodie, en besloot zich te specialiseren in banketjes en ontbijtjes. Een man naar mijn hart.

Op Claesz.’ Banketje met kaas en vruchten lijken de etenswaren nonchalant gerangschikt. De boter is even op de kaas gezet, het brood is afgesneden en de noten zijn al gekraakt. Het lijkt alsof het etentje tijdelijk is onderbroken en precies op dat moment is vastgelegd. Toch bestaat het schilderij niet alleen uit de mooi weergegeven etenswaren. Het vastgelegde moment is het einde van de maaltijd geweest; in de zeventiende eeuw werd geadviseerd om de maag na het hoofdgerecht ‘af te sluiten’ met wrange vruchten, kaas en noten. Vooral oude kaas zou een gunstige werking hebben op de spijsvertering. Dat waren nog eens tijden – oude kaas in plaats van chiazaad en quinoa. Dus elke dag een kaasplank als dessert, am I right?

image2 image3
Links: Emma voor Pieter Claesz., Banketje met kaas en vruchten, ca. 1623. Rechts: detail van Banketje met kaas en vruchten, ca. 1623.

Wat zeventiende-eeuwse stillevens extra leuk maakt, is dat er vaak nog wat verborgen betekenissen verscholen zitten. Zo zien we de boter bovenop de kaas staan, wat verwijst naar het Oud-Hollandse gezegde: ‘zuivel op zuivel, dat is het werk van de duivel.’ Oftewel, twee lagen zuivel op elkaar, vaak boter en kaas, is een overdadige luxe. Dit stilleven zou dus ook een waarschuwing kunnen zijn dat men niet moest vergeten sober te blijven. Tsja, dat moeten we Claesz maar even vergeven.

Claesz laat in dit ogenschijnlijk simpele schilderij van eten ook nog wat vaderlands trots blijken. Kaas was immers toen al een van ‘s Hollands belangrijkste exportproducten, en Claesz heeft ze dus groot en opvallend afgebeeld. Verder zien we ook een gouden drinkschaal, een zogenoemde tazza. Deze ging de tafel rond tijdens chique etentjes in goed gezelschap, om zo samen te genieten van een glaasje rood. Gelukkig is die traditie niet meer in leven, want hell no dat ik mijn glas wijn deel.

image4
Willem Claesz Heda, Stilleven met aangebroken pastei, 1633. 

Het is makkelijk om snel aan stillevens voorbij te lopen. Op het eerste gezicht lijkt er namelijk niets bijzonders aan een tafel met kaas en brood. Maar hoe langer je blijft kijken, des te meer er te ontdekken valt. Niet alleen zijn de verschillende texturen waanzinnig knap uitgevoerd, het is ook altijd leuk om te speuren naar symbolen. Hoe meer je je in de historische betekenis van deze alledaagse producten verdiept, des te meer komt het etentje tot leven. En hoe langer je blijft kijken, des te meer cravings je krijgt voor goede oude kaas, die (godzijdank) tegenwoordig overal verkrijgbaar is.


Trek gekregen? Vergeet Instagram en Pinterest, en ga op zoektocht naar de mooiste geschilderde #foodporn in onder andere het Rijksmuseum, Museum Boijmans van Beuningen, Rijksmuseum Twente, en het Dordrechts Museum. Ik maak in de tussentijd een kaasplankje – om op te eten, niet om te schilderen. Bon appétit!

 

Advertenties