GO | NO GO #163: Presto, presto naar de Nieuwe Kerk

GO | NO GO 5 maart 2019

Gaan of niet gaan: dat bepaal je zelf. Wij geven je – met een kritische blik – tips voor tentoonstellingen. In het hart van Amsterdam vluchten we de Nieuwe Kerk in, weg van de drukte, weg van het toerisme, op zoek naar rust en kunst en wellicht zelfs een spirituele ervaring.

In deze achtste editie van de jaarlijkse serie Meesterwerk toont de Nieuwe Kerk het schilderij Aartsengel Michaël (ca. 1663) van de Italiaanse Luca Giordano. Deze kunstenaar is in Nederland vrij onbekend, maar in Zuid-Europa een ware held. Een meester uit de zeventiende eeuw, niet weg te denken uit Italiaanse kerken. Het enorme doek in de Nieuwe Kerk is het stralende middelpunt van een theatrale opstelling die daar speciaal voor is ontworpen. Je stijgt op naar een andere wereld, met een trappetje weliswaar. Voor je daar bent, passeer je een paar wanden met heldere informatie over de schilder. Wat een leven had die Giordano! Geboren in 1634 te Napels, een wonderkind: als kunstenaarszoon mag hij op zijn achtste al twee putti, van die mollige engeltjes, decoreren in de Santa Maria La Nova in Napels. Op zijn zestiende gaat hij in de leer bij Jusepe de Ribera. Hij kopieert werk van Titiaan, Rafael, Dürer, Rubens en onze eigen Rembrandt en hij doet dat zo goed, dat hij nog vele eeuwen later kunsthistorici in verwarring brengt.

meesterwerk 22
Zaaloverzicht Meesterwerk, foto: Evert Elzinga, via De Nieuwe Kerk, Amsterdam.

De mythe gaat dat Giordano, ook bekend als Luca Fa Presto (‘Luca, werk snel’ in het Italiaans) in 24 uur een altaarstuk kon schilderen en maar twee dagen over een plafondschildering deed. In Venetië verdiende hij in een paar maanden tijd net zo veel als een gemiddelde kunstenaar in zes jaar. Giordano stierf uiteindelijk in 1705, zwemmend in het geld, met meer dan 1200 kunstwerken op zijn naam. Het verhaal gaat dat hij als echte katholiek zijn laatste adem uitblies in een hartverscheurende huilbui voor een crucifix. Wij zijn waarschijnlijk net iets te nuchter om in eenzelfde katholieke hysterie te vervallen bij het zien van de knappe acrobatische Michaël op het schilderij. Desalniettemin staan we vooraan bij het artistieke altaar, wie weet komt de spirituele vervoering vanzelf.

+ | Giordano werd met opdrachtgevers als het Spaanse hof en de beroemde Florentijnse families De Medici en Riccardi een echte high society schilder. Hij zette zijn toonaangevende positie in om de Contrareformatie beeldend vorm te geven. Contrareformatie? Niet goed opgelet bij geschiedenis? In een notendop: nadat Maarten Luther begin zestiende eeuw met zijn stellingen een rel veroorzaakte waar het protestantisme uit ontstond, ging de katholieke paus in de tegenaanval om het katholicisme populair te houden. In een vergadering die twintig jaar voortduurde, het Concilie van Trente (1545-1563), werd het katholicisme onder de loep genomen. Hier werden concrete besluiten genomen: wat hoort wel en wat niet en werden er allerlei regels voor de beeldende kunst gemaakt. Als kunstenaar moest je voortaan als toegewijd katholiek bekend staan en alle kerkelijke opdrachten – en dat waren er toen veel – werden gekeurd door de plaatselijke bisschop of de paus zelf. Dus niet teveel blote borsten, geen mythologische zuipfestijnen, wel heroïsche portretten van heiligen en Maria’s in extase. In de katholieke gebieden ontstond een wervelende nieuwe stijl, imposant en emotioneel geladen: de barok.

meesterwerk 28
Zaaloverzicht Meesterwerk, foto: Evert Elzinga, via De Nieuwe Kerk, Amsterdam.

Giordano was de perfecte katholieke kunstenaar, wat we terugzien in het meesterwerk in deze expositie. In Aartsengel Michaël drukt Giordano de strijd tussen goed en kwaad uit in een spel van licht en donker. Als een balletdanser daalt Michaël af naar de duisternis en stoot zijn speer zwierig in de zij van een donkerharige man die het uitschreeuwt van de pijn. De aartsengel heeft een buitengewoon vroom meisjesachtig gezichtje en een Germaans uiterlijk – waarom moet de held op dit soort doeken altijd blond zijn? Hoe dan ook, Michaël lijkt geen enkele kracht nodig te hebben om het kwaad te vernietigen. Goddelijk licht is op hem neergedaald. Een overwinning van goed over kwaad mag zeker in de tijd van Giordano geïnterpreteerd worden als een zege van het katholicisme over de protestantse ketterij. Wat je er ook van denkt, alles is heerlijk gekwast: de vleugel rechtsboven, vol van donzige gloed; het sierlijke voetje in Romeinse sandalen. Hoewel zijn schoenen een beetje five years ago zijn, wachten we gretig op de dag dat het blauwe balletpakje met zwierige linten op een wit pofbroekje en met een zachtroze cape ook in onze eeuw vol overtuiging door mannen gedragen wordt.


Mark Manders, ‘Composition with Yellow and Blue’, 2014–18.
 Courtesy of Zeno X Gallery, Antwerpen. Foto: Peter Cox, via De Nieuwe Kerk, Amsterdam

± | Als de audiotour vertelt dat het donkere gedeelte van het schilderij pasteus is aangebracht en de bovenste helft met veel vloeibaardere technieken is opgezet, dan wil je dat ook kunnen zien. Maar het doek hangt hoog en is beschermd met glas, wat voor veel reflectie zorgt. Het is onmogelijk om het subtiele licht in de vleugels van Michaël in detail te bewonderen, jammer. Dat het doek zo hoog hangt is een begrijpelijke keuze; zo kan het imponeren als in een kerk, aangezien je letterlijk opkijkt tegen het schilderij. Na enig zoeken en draaien lukt het ons wel om alles te zien, maar dan schijnen er ook nog een paar spotjes recht in ons gezicht. We raken wat gefrustreerd en geven nadere inspectie na een tijdje op. Gelukkig vinden we al snel een andere attractie in de kerk: naast Giordano is er in een kapel een driedimensionaal schilderij van Mark Manders te bewonderen. Deze Composition with Yellow and Blue is onderdeel van de Van Lanschot Kunstprijs die Manders in 2018 heeft gewonnen. Het werk bestaat uit een glazen vitrine met daarin een bronzen hoofd met een geel houten latje er doorheen, erachter een blauw doek. Dit blauw is geïnspireerd op de plafonds van Giotto’s fresco’s in de Scrovegni Kapel, Padua. Zo blijven we ook met Manders in hemelse sferen.

Hoe lang doe je er over? | 30 minuten, maar blijf nog een halfuurtje langer hangen voor de engelentour (lees hieronder meer).

Expert level | Beginners | Gevorderden | Crazy pro

Meer weten | Je kan ervoor kiezen om er na Giordano en Manders meteen vandoor te gaan, maar we raden je aan ook de engelen-audiotour te volgen. Het is een soort crash course over de betekenis van engeltjes in de kunst en tegelijkertijd leer je meer over de geschiedenis van de Nieuwe Kerk. Dit blijkt verrassend leuk. Deze speurtocht wijst je bijvoorbeeld op vier schattige engeltjes in de nok van de kerk; de beeldenstormers konden er in 1566 niet bij om ze kapot te slaan. Ook ga je de preekstoel eens echt goed bekijken: ingenieus mooi houtsnijwerk waar ook engeltjes in te vinden zijn. Je verlaat de tentoonstelling met kennis over het verschil tussen cherubijnen en aartsengelen. Handig voor als je weer eens verlegen zit om gespreksstof bij je volgende date, die de blik van een engeltje heeft, maar de lach van een duiveltje.


De tentoonstelling ‘Meesterwerk 2019 #8: Luca Giordano – Aartsengel Michaël’ is nog t/m 7 april 2019 te zien bij de Nieuwe Kerk. Meer informatie: https://www.nieuwekerk.nl/tentoonstellingen/meesterwerk-2019

Tekst: Daphne Rosenthal

Cover: detail van: Luca Giordano, ‘Aartsengel Michaël’, ca. 1663.

Advertenties