GO | NO GO #214: Parijse trek 

Gaan of niet gaan: dat bepaal je zelf. Wij geven je – met een kritische blik – tips voor tentoonstellingen. Deze keer waren we in het Stedelijk Museum in Amsterdam, voor de tentoonstelling ‘Chagall, Picasso, Mondriaan en anderen: Migranten in Parijs’.

Ah, Paris! Lange wandelingen langs de Seine, uren dwalen in het Louvre, picknicken onder de Eiffeltoren en wijntjes drinken op een terras in Le Marais. Wanneer wij denken aan Parijs doemt er al snel een romantisch beeld op. Die aantrekkingskracht die wij voelen voor de lichtstad was in het begin van de 20e eeuw niet minder. Sterker nog, Parijs was toen hét centrum van de kunstwereld. Jonge, ambitieuze kunstenaars trokken vanover de hele wereld naar deze place to be voor alle vrijheden en mogelijkheden die het ze zou bieden. Bij aankomst bleek hun beeld van Parijs toch te geromantiseerd en incompleet: antisemitisme, xenofobie en racisme waren volop aanwezig en veel nieuwkomers kregen hiermee te maken. De tentoonstelling Chagall, Picasso, Mondriaan en anderen: Migranten in Parijs schenkt aandacht aan deze minder romantische kant van de lichtstad in die tijd.  

Stedelijk Museum_Migranten_Sept 2019_PT_Y9A0194.jpg
Migranten in Parijs. Stedelijk Museum Amsterdam 2019. Foto: Peter Tijhuis

De titel van de tentoonstelling lijkt dubbel: de bekende Chagall, Picasso en Mondriaan waren in deze context namelijk juíst de ‘anderen’ in Parijs. We weten super veel over deze iconen: van Picasso’s affaires tot Mondriaans strenggelovige tienerjaren, maar bijna nooit gaat het over hen als immigrant. Dat is na het zien van deze tentoonstelling wel anders. Zo leer je dat het kubisme van de Spaanse Picasso in de Franse media in die tijd vaak ‘moffenkunst’ werd genoemd, verwijzend naar de Duitse handelaren die deze werken in Parijs verkochten. Zijn reactie hierop is iets dat we niet gewend zijn van de zelfverzekerde kunstenaar: hij ging juist zijn critici pleasen door herkenbare figuren in een neoklassieke stijl schilderen. In deze tentoonstelling verplaatsen we ons niet alleen in de huid van de kunstenaars, maar in de huid van de kunstenaars als immigrant. Een belangrijk perspectief in deze tijd. 

Stedelijk Museum_Migranten_Sept 2019_PT_Y9A0101_Web.jpg
Migranten in Parijs. Stedelijk Museum Amsterdam 2019. Foto: Peter Tijhuis

+ | Chagall, Picasso, Mondriaan en anderen: Migranten in Parijs is een prachtige, maar gigantische tentoonstelling. Alleen al van Chagall hangen er al bijna veertig werken! Trek er dus vooral een hele middag voor uit. Het mooiste aan de tentoonstelling is dat het ㄧ behalve aan de drie moderne meesters ㄧ veel ruimte biedt voor vrouwelijke makers en een paar onbekende namen. Een van deze vrouwen is de Nederlandse Fine Warburg, die in 1929 moedig in de trein naar Parijs stapte zonder enig vooruitzicht op een baan. Eenmaal in Parijs raakte ze bevriend met schilder Kees van Dongen, vond ze een baan als styliste bij Galeries Lafayette en ontwikkelde ze zich als kunstenaar. Maar, omdat vrouwelijke kunstenaars in die tijd niet al te serieus werden genomen door de Franse critici en haar achternaam een Duitse bijklank had, veranderde ze haar naam in Nicolaas Warb. In een van de laatste zalen van de tentoonstelling hangt haar lichtblauwe abstracte schilderij J’ai le temps (‘Ik heb de tijd’). Volgens Warb heeft abstracte kunst een spirituele rol en kan het door middel van harmonie een gunstige invloed hebben op de ziel. Door even stil te staan bij J’ai le temps voelden we ons dan ook écht even zen worden. Ironisch genoeg had Warb na het maken van het schilderij helemaal niet veel tijd meer, kort erna stierf ze namelijk aan de gevolgen van kanker.

andriessefa-102.jpg
Emmy Andriesse, ‘Parijs’, 1938-1959. Collectie Stedelijk Museum Amsterdam

+ | Zoals je nu de Black Lives Matter-beweging hebt in Amerika, werd in Parijs rond 1950 de basis gelegd voor een nieuw zwart bewustzijn, négritude genaamd. Leden van de stroming voelden zich verbonden door hun afkeer tegen het racisme in het Franse koloniale rijk, en streefden naar erkenning van de zwarte cultuur. Aimé Césaire, een van de belangrijkste dichters van de twintigste eeuw en één van de grondleggers van de négritude-beweging, ontmoette Pablo Picasso in 1948 op een vredescongres in Polen. Hun gedeelde liefde voor Afrikaanse kunst en het surrealisme vormde de basis voor een lange en innige vriendschap. In deze tentoonstelling zien we het resultaat van deze vriendschap: een grafische tekening die Picasso maakte voor een van Césaires dichtbundels. De tekening met het hoofd van de dichter getooid met een krans werd later gebruikt op het affiche voor het ‘Eerste congres van zwarte schrijvers en artiesten’. Picasso’s portret symboliseert hiermee de verbondenheid tussen de verschillende culturen en de steun van de witte anti-kolonialisten. 

Hoe lang doe je erover | 2,5 uur 

Expert level | Beginners | Gevorderden | Crazy pro

Meer weten | De restauratieafdeling van het Stedelijk heeft de afgelopen jaren diepgaand materiaal-technisch onderzoek gedaan naar het werk van de Russische Marc Chagall. In deze video zie je de belangrijkste bevindingen. Zo blijkt dat er op de achtergrond van zijn schilderijen vaak meer gebeurd dan je met het blote oog kan zien. 


De tentoonstelling ‘Chagall, Picasso, Mondriaan: Migranten in Parijs’ is nog t/m 2 februari 2020 te zien in het Stedelijk Museum Amsterdam. Meer informatie: https://www.stedelijk.nl/nl/tentoonstellingen/chagall-picasso-mondriaan-migranten-in-parijs

Tekst: Ananda Hegeman

Cover: Migranten in Parijs. Stedelijk Museum Amsterdam 2019. Foto: Peter Tijhuis

Further Projects