GO | NO GO #156: Verhalen van moord en prostitutie bij kaarslicht

Gaan of niet gaan: dat bepaal je zelf. Wij geven je – met een kritische blik – tips voor tentoonstellingen. Deze week vanuit Utrecht, waar het we worden meegenomen naar het Rome van de zeventiende eeuw in de tentoonstelling ‘Utrecht, Caravaggio en Europa’.

Een Gap Year is niet alleen tegenwoordig een trend onder jongeren die net hun middelbare school hebben afgerond. In de zeventiende eeuw eeuw was het ook een hype, met een wat meer chique naam: de Grand Tour. Deze reis was een traditie onder welgestelde jonge mannen, kunstschilders, beeldhouwers en schrijvers. Na hun studie maakten ze een rondje door Europa, langs bekende kunstwerken voor inspiratie, en hoopten zij hun toekomstige collega’s te leren kennen. Favoriete eindbestemming was zonder twijfel Rome, het culturele middelpunt van de wereld. Onder de Grand Tour-ders waren ook drie Utrechtse schilders: Hendrick ter Brugghen, Gerard van Honthorst en Dirck van Baburen. De voornaamste reden van de drie Utrechters om naar Rome af te reizen, was Caravaggio (1571 – 1610), wiens werk zij eindelijk met eigen ogen wilden bekijken. Helaas bestonden er in de zeventiende eeuw nog geen vliegtuigen of treinen om mee naar Rome te reizen, dus besloten de drie Utrechters te voet hun reis naar Rome af te leggen. Stel je voor…te voet naar Rome! We hebben het even in onze Google Maps-app gegooid: je doet er zo’n 333 uur over. Alles voor een Caravaggio.

AC1999.92.1
Gerard van Honthorst, ‘De bespotting van Christus’, ca.1617, Los Angeles County Museum of Art, via: Centraal Museum Utrecht. 

Na maanden gelopen te hebben over bergen en door dalen, liepen zij door de stadspoorten van Porta Del Popolo Rome binnen. Hier werden zij direct geconfronteerd met twee werken van de grootmeester Caravaggio:De bekering van Paulus en De kruisiging van Petrus, beide in de Cerasi-kapel. Het ongekende realisme en de sterke licht-donkercontrasten moeten Hendrick, Gerard en Dirck hun mond hebben doen openvallen. Dit gebeurde ons ook toen we oog in oog kwamen te staan met het werk Medusa(1597) van Caravaggio. Niet in Rome, maar gewoon in Utrecht. Dit meesterwerk is nu namelijk naar de tentoonstelling ‘Utrecht, Caravaggio en Europa’ in het Centraal Museum gehaald. Hier ontdek je de enorme invloed van de Italiaanse Caravaggio op Nederlandse kunstenaars aan de hand van tientallen kunstwerken met alle een flinke dosis Italiaanse charmes en intriges. Andiamo!


Zaalopname ‘Utrecht, Caravaggio en Europa’, foto: Ernst Moritz, Centraal Museum Utrecht.

+ | Beter goed gejat dan slecht verzonnen, toch? De beroemde biograaf Karel van Mander schreef in 1604 een ‘Schilder-boeck’, vol met adviezen aan jonge kunstenaars. Hierin noemde hij ook ‘stelen’ en ‘rapen’ van andere kunstwerken als essentieel onderdeel van de studietijd. Niet met een kunstwerk onder je arm een kerk uit lopen, maar het ‘kopiëren’ van schilderijen of onderdelen van de compositie. Juist door nauwkeurig na te apen, keek je immers pas echt goed hoe iets was gemaakt. Als je dan wat meer gevorderd was, gaf je aan de gekopieerde compositie nog een eigen twist. Dit zien we vaak in de tentoonstelling terugkomen: drie of meerdere werken naast elkaar die hetzelfde verhaal uitbeelden, maar dan toch net even iets anders. Pas als je goed kijkt zie je kleine verschillen – vind jij ze allemaal? Een mooi voorbeeld zie je meteen in de eerste zaal, waar Van Honthorst zich wilde meten met Caravaggio himself. Een van de eerste echte werken van Caravaggio die Gerard zag bij zijn aankomst in Rome was ‘De kruisiging van Petrus’ in de Cerasi-kapel. Deze maakte meteen zo een enorm indruk op hem dat hij deze probeerde na te maken. In de expositie zie je een kopie van het enorme werk van Caravaggio (het origineel mocht helaas niet komen), met ernaast de tekening die van Honthorst maakte. Naast een enorm verschil in formaat heeft van Honthorst ook niet alles klakkeloos nageaapt van Caravaggio’s werk. Wij turen eindeloos heen en weer en voelen ons net Crime Scene Investigation-onderzoekers, iedere keer wanneer we weer een verschil ontdekken.

t201801_012 utrecht, caravaggio en europa
Zaalopname
‘Utrecht, Caravaggio en Europa’, foto: Ernst Moritz, Centraal Museum Utrecht.

+ | De barok zit vol spanning en sensatie, en dat begint al bij de levensverhalen van de kunstenaars! Zo is de biografie van de hoofdpersoon in deze tentoonstelling, Caravaggio, net zo dramatisch als vele van zijn werken. Hij bleek bijvoorbeeld een enorm heethoofd te zijn en zou hij tijdens een tenniswedstrijd onenigheid hebben gehad, wat resulteerde in een moord. Hij vluchtte weg en vroeg de paus om gratie om weer terug te mogen komen naar zijn beloved Rome. Maar helaas stierf hij op zijn weg terug en zag Rome dus nooit meer. Dezelfde dosis intriges, moord en algehele dramatiek zien we terug in de kunstwerken uit de zeventiende eeuw. Het wordt duidelijk dat het leven destijds zeker niet rooskleurig was, met name in de grote steden. Hier vond namelijk behoorlijk veel prostitutie, diefstal, moord en andere duistere taferelen plaats. Dacht je in deze expositie alleen maar Christus en andere kuise Bijbelse taferelen te zullen zien, dan heb je het helemaal fout. Het wordt soms best grimmig of ondeugend! Zoals op het schilderij ‘De Koppelaarster’ (1625) van Gerard van Honthorst. Dit werk kan je als een soort stripverhaal van links naar rechts lezen. De oude vrouw (‘de koppelaarster’) matcht als een Tinder avant la lettre de jonge man in het midden aan de mooie vrouw rechts. Hij reikt de jonge vrouw (met enorm uitgelichte boezem, we must add) geld aan in ruil voor haar wellustige diensten. Het licht op haar volle boezem is er niet alleen om daar de aandacht op te vestigen; het werpt ook een schaduw op de luit (een ouderwetse gitaar). Deze schaduw toont twee handen die samenkomen en hiermee de deal sluiten: sexy time. Het is ontzettend gaaf hoe er dus op verschillende manieren met licht gespeeld werd om in een enkel werk een geheel verhaal te vertellen. Leuk weetje: Caravaggio, bekend om zijn sterke licht-donkercontrasten, beeldde nooit de lichtbron in zijn schilderijen af. Zijn aanhangers, de Utrechtse Caravaggisten, deden dat wel! In hun kunstwerken krijgen kaarsen vaak juist een mooie plek op de voorgrond. Once you see it…

Hoe lang doe je er over? | Deze expositie is een publiekstrekker. Als je dus niet al te lang wilt hoeven wachten om naar binnen te kunnen gaan bij de tentoonstelling, raden wij je aan een ticket met timeslot online te kopen. Eenmaal in de tentoonstelling is er een audiotour beschikbaar die je ontzettend veel informatie geeft over de getoonde werken en je echt beter helpt kijken. Trek daarom minstens een uur uit om alle schilderijen met bijbehorende verhalen op je in te laten werken.

Expert level | Beginners | Gevorderden | Crazy Pro

Meer weten | Om je nog meer te kunnen verdiepen in de tentoonstelling ‘Utrecht, Caravaggio en Europa’ heeft het Centraal Museum verschillende activiteiten georganiseerd. Zo zijn er concerten, stadswandelingen, lezingen en een film. Voor meer informatie, neem een kijkje op de website.


De tentoonstelling ‘Utrecht, Caravaggio en Europa’ in het Centraal Museum Utrecht is nog t/m 24 maart 2019 te zien. Meer informatie: https://www.centraalmuseum.nl/nl/tentoonstellingen/utrecht-caravaggio-en-europa/

Tekst: Yaël Speck

Cover: Zaalopname ‘Utrecht, Caravaggio en Europa’, foto: Ernst Moritz, Centraal Museum Utrecht.

 

Further Projects