GO | NO GO #180: De binnenstebuiten-kunst van Maria Lassnig

Gaan of niet gaan: dat bepaal je zelf. Wij geven je – met een kritische blik – tips voor tentoonstellingen. Deze keer waren we in het Stedelijk Museum Amsterdam voor de tentoonstelling ‘Maria Lassnig – Ways of Being’.

Groot, kleurrijk en pontificaal in beeld – Maria Lassnig (1919-2014) confronteert je direct bij binnenkomst in het Stedelijk Museum Amsterdam met haar naakte lichaam. Lassnig bleef zichzelf tot ver in haar tachtigste schilderen en deinsde er niet voor terug om dit in alle eerlijkheid te doen. Haar schilderijen staan los van de gangbare Europese schoonheidsidealen – de Oostenrijkse kunstenares was een van de eerste die het vrouwelijk lichaam zo ongegeneerd neerzette vanuit een vrouwelijke perspectief. Met haar body art werd ze – hoewel ze zichzelf liever niet in een hokje liet plaatsen – een feministisch icoon in de schilderkunst.

008.SM-MARIA LASSNIG 2019-PH.GJ.vanROOIJ.jpg
Zaalopname Maria Lassnig, ‘Ways of Being’, 2019, Stedelijk Museum Amsterdam. Foto: Gert Jan van Rooij

Even een kort Kunstgeschiedenis-lesje: ‘body art’ is eind jaren zestig ontstaan als overkoepelende term voor kunstwerken waarin het lichaam centraal staat. Het lichaam dient als middel om grote (en kleine) levensvragen te onderzoeken: ouder worden, dood, eenzaamheid, verliefdheid, lust, enzovoorts. Kunstenaars zochten ook vaak letterlijk de fysieke grenzen op van het menselijk lichaam, denk aan Marina Abramović of Carolee Schneeman. Ook Maria Lassnig hoort bij deze groep, als een van de eerste Europese vrouwelijke kunstenaars. Honderd jaar na haar geboorte toont het Stedelijk Museum Amsterdam nu meer dan 200 van haar kunstwerken – schilderijen, maar ook sculpturen, tekeningen en video’s – in de indrukwekkende overzichtstentoonstelling Maria Lassnig – Ways of Being. De thematisch opgezette tentoonstelling in het Stedelijk laat zien hoe Lassnig middels confronterende verbeeldingen van haar eigen lichaam commentaar leverde over zaken als de ongelijkheid tussen mannen en vrouwen, opkomende technologie, oorlog en het ouder worden.

maria-lassnig-du-oder-ich-2005-particuliere-collectie-courtesy-hauser-wirth-collection-services.jpg
Maria Lassnig, ‘Du oder Ich’, 2005. Private Collection. Courtesy Hauser & Wirth Collection Services. © Maria Lassnig Foundation

+ | Een hoogtepunt in de tentoonstelling is de grote zaal recht tegenover de beroemde trap van het Stedelijk Museum. Hier zijn Lassnigs body awareness paintings uit verschillende periodes samengebracht – je komt binnen in de kern van haar oeuvre. In haar body awareness paintings probeerde Lassnig haar lichaam “van binnenuit” te schilderen – niet wat ze zag, maar wat ze op dat moment voelde. Geen zelfportret is hetzelfde: waarbij het ene schilderij een herkenbaar vrouwenlichaam weergeeft, zoals Zelfportret met augurkenpot (1971) of Du oder Ich (2005), zijn andere lichamen volledig vervormd. Omdat Lassnig alleen schildert op basis van wat ze op dat moment voelt, ontbreken regelmatig lichaamsdelen of worden ledematen gereduceerd tot onherkenbare losse stompjes vlees. Zo zijn bij Zelfportet als Profeet (1967) alleen dijen, schouders, armen, handen en de neus geschilderd, kijk je bij Zelfportret met zenuwlijnen (1996) letterlijk naar een inwendig zenuwstelsel of worden bij Re-laties VII (lotslijnen) (1994) lappen vlees verbonden door lijnen. Elk schilderij wordt zo een soort zoekpuzzel, waarbij de titel van het kunstwerk soms de enige duidelijke hint vormt van wat je ziet. Wat al deze ‘Körperbewustseinsbilder’ (‘lichaamsbewustzijn-schilderijen’) echter met elkaar verbindt, is een zichtbare frictie tussen lichaam en geest, tussen fictie en werkelijkheid. De moeizame beeltenis van de innerlijke ervaring van het lichaam en de frustratie met de beperkingen van haar eigen fysiek – het vrouwenlichaam –, is iets wat Lassnig haar hele leven heeft bezig gehouden. In de overige zalen in de tentoonstelling zien we deze struggle steeds weer terugkomen.

001.SM-MARIA LASSNIG 2019-PH.GJ.vanROOIJ.jpg
Zaalopname Maria Lassnig, ‘Ways of Being’, 2019, Stedelijk Museum Amsterdam. Foto: Gert Jan van Rooij

+ | Minder bekend dan haar schilderijen, maar ook zeer de moeite waard, zijn Lassnigs videoanimaties. Deze korte treffende video’s zijn zowel komisch als serieus en laten een drang naar artistiek experiment zien. Lassnig kwam in aanraking met het medium video tijdens haar verblijf in New York (1968 – 1980), waar ze een cursus animatietechniek volgde aan de School of Visual Arts. In 1974 richtte ze samen met enkele andere geëngageerde vrouwelijke (film)kunstenaars, onder wie Martha Edelheit, Carolee Schneemann en Silvianna Goldsmith, het collectief Women/Artist/Filmmakers, Inc. op. Lassnigs video’s bevatten cartoonesk getekende figuren of collages, waarbij ze beelden verknipt over en door elkaar heen plakt. De thema’s komen overeen met de rest van haar werk, zoals haar ongeloof en moeite met het huwelijk (Lassnig groeide op in een gebroken gezin en zelf bleef ongetrouwd) of haar afkeer van oorlog (bijna twintig jaar werkte ze aan een anti-oorlogsfilm, maar heeft deze helaas nooit kunnen voltooien). De tentoonstelling Ways of Being laat ook “nieuw” videomateriaal van Lassnig zien dat in 2014 werd herontdekt in haar archief. Zo toont de film Herfstgedachten uit de jaren zeventig een kort absurdistisch schouwspel waarin Lassnig zichzelf als oudere vrouw tegenover een jonge balletdanser zet die door de wouden danst als losgeslagen jonge bosnimf. Lassnig heeft moeite met haar ouder wordende lichaam en brengt dit in beeld door zichzelf in deze video in te snoeren in lakens. De jonge danser verbeeldt het verlangen naar de intimiteit die steeds onbereikbaarder wordt. Tot aan haar dood (ze werd 94 jaar) bleef Lassnig kunst maken – want de kunst die houdt haar jong, zoals ze half melancholisch en half grappend zingt in haar biografische video Kantate uit 1992.

Hoe lang doe je er over? | Ongeveer 45 tot 60 minuten (Hoe lang doe jij over 200 kunstwerken?).

Expert level | Beginners | Gevorderden |Crazy pro

Meer weten | Nieuwsgierig naar meer feministische body art? Artsy publiceerde een lijst met een top 10 van vrouwelijke performance kunstenaars ‘you should know’.


‘Maria Lassnig – Ways of Being’ is nog t/m 11 augustus 2019 te zien in het Stedelijk Museum Amsterdam. In het najaar is de tentoonstelling te zien in het Weense Albertina Museum. Meer informatie: https://www.stedelijk.nl/nl/tentoonstellingen/maria-lassnig

Tekst: Jule van Ravenzwaay

Cover: Maria Lassnig, ‘Dame mit Hirn’, ca. 1990-1999. © Maria Lassnig Foundation

Further Projects