GO | NO GO #203 –  De verborgen verhalen van Luc Tuymans

Gaan of niet gaan: dat bepaal je zelf. Wij geven je – met een kritische blik – tips voor tentoonstellingen. Afgelopen week daalden we af naar ‘beneden de rivieren’ en bezochten we De Pont, waar op dit moment een tentoonstelling van Luc Tuymans te zien is. 

Voor een klein schilderij in De Pont Museum in Tilburg staat een meisje van een jaar of zes met haar vader. ‘Kijk eens’, zegt hij. ‘Kijk eens goed. Wat zie je daar in het midden?’ Het meisje houdt haar hoofd een beetje scheef, staart met een priemende blik naar het doek en roept dan heel hard: ‘WEETNIET DOEI!’. Een dappere poging tot kunsteducatie, maar wellicht wat prematuur. Of toch niet? De kleine heeft wel een punt: veel werken van de Belgische schilder Luc Tuymans (1958) behoeven ten minste enige uitleg om te begrijpen waar je in hemelsnaam naar kijkt.

Luc Tuymans_The Return_zaaloverzicht met_installation with Interior III, Presence_photo Peter Cox.jpg
Zaaloverzicht ‘Luc Tuymans – The Return’, met ‘Interior III’ en ‘Presence’, f
oto Peter Cox

Bij Tuymans krijg je meestal namelijk maar een fractie van het hele verhaal te zien. Hij baseert zijn figuratieve schilderijen op reeds bestaande beelden, zoals stills uit films of foto’s die hij tegenkomt in kranten of online. Beelden waarvan het verhaal erachter hem intrigeert. Hij bewerkt ze digitaal door sterk in- en uit te zoomen, te overbelichten, of door voor onverwachte uitsnijdingen te kiezen. Van die bewerking maakt hij vervolgens een schilderij. Je ziet dus alleen een fragment of een detail en mist de rest van het verhaal. Zo kan iets wat jij denkt te zien eigenlijk iets heel anders zijn. Of veel méér dan je op het eerste gezicht zag. De thema’s die Tuymans aanstipt zijn vaak maatschappelijk en politiek van aard, maar soms ook heel banaal (een vuilnisbak, een verfrommeld stuk papier). In de tentoonstelling The Return – die zo heet omdat de stugge kunstenaar in 1995 ook al een tentoonstelling had in De Pont museum en nu dus, ja, terugkeert – zijn momenteel een stuk of vijftig schilderijen van Tuymans bijeengebracht. Schilderijen waarop een onschuldig potje paintball een referentie naar 9/11 blijkt te zijn en een idyllisch landschap verwijst naar Hitler’s vakantiehuis in de Alpen. Niets is wat het lijkt.

Luc Tuymans_The Return_zaaloverzicht met_installation with Anonymous II,VI,V_photo Peter Cox.jpg
Zaaloverzicht ‘Luc Tuymans – The Return’, met ‘Anonymous II,VI,V’, foto Peter Cox

+ | Een aantal werken in de expositie heeft echt uitleg nodig. Neem Mr. Sagawa (2013). Daarop staat een kleine Japanse man halverwege een trap ons wat meewarig aan te staren. De muur achter hem is geschilderd in vale tinten lila en geel en zijn gezicht is door het gebruik van de typische ‘Tuymans-toets’ – met lichte, waterige penseelstreken – vrij wazig. Het werk blijkt onderdeel van een serie over extreem geweld: het is geschilderd naar een beeld uit een documentaire over de 28-jarige Issei Sagawa, een Japanse student die voor een doctoraat naar Parijs verhuisde. Sagawa nodigde de Nederlandse studente Renée Hartevelt uit in zijn appartement, vermoordde en verkrachtte haar en at delen van haar lichaam op. Die zagen we niet aankomen. Het beeld van Tuymans is zo sterk omdat het – anders dan het verhaal – helemaal niet luguber is. Juist omdat het niet shockeert, laat het je nadenken over bijvoorbeeld de dunne lijn tussen interesse en voyeurisme. Want je wil weten hoe ‘dat soort mensen’ eruit zien. Mensen die meisjes opeten. Maar waarom eigenlijk? Waar komt die fascinatie voor het kwaad vandaan? En raken we langzamerhand steeds meer afgestompt, met die overvloed aan gruwelijke beelden in de media? In de categorie ‘akelige verhalen’ horen ook de schilderijen uit de nieuwe serie Anonymous (2018). Die bestaat uit middelgrote zwart-wit portretten naar politiefoto’s van ‘levende doden’: onbekende mensen die dood zijn teruggevonden en van wie de verminkte gezichten zijn gereconstrueerd om ze herkenbaar te maken en zo alsnog hun identiteit te kunnen achterhalen. Op zijn schilderijen heeft Tuymans de gezichten heel vaag gemaakt en de (geopende) ogen fel opgelicht. Dat maakt de toch al ongewone beelden éxtra vreemd. De figuren op de portretten blijven je aanstaren, waardoor jij nu degene bent die zich bekeken voelt. Ook in deze serie is het achterliggende verhaal onmisbaar om het werk echt te kunnen begrijpen.

2018-container__courtesy-david-zwirner-gallery_photo-studio-luc-tuymans.jpg
Luc Tuymans, ‘Container’, 2018, courtesy David Zwirner Gallery, foto: Studio Luc Tuymans     

± | Naast de werken an sich schenkt de tentoonstelling ook aandacht aan de dwarsverbanden daartussen. De making of-video die in de eerste zaal wordt getoond, laat zien dat Tuymans grotendeels zelf heeft bepaald welk kunstwerk waar is opgehangen. Vanuit zijn rolstoel – waartoe hij tijdelijk is veroordeeld vanwege een voetoperatie – dirigeert hij de jongens van de technische dienst. ‘Gaat dit samen? Nee hè. Ga eens daarheen. Ho, ho! Niet te veel naar links. Ja, dat is boeiend. Super schoon!’ Tuymans wil dat zijn werken exact op de juiste plek hangen, zowel esthetisch (verticale werken tussen andere verticale werken of – contrasterend – uitbundige schilderijen naast meer ingetogen werk), als inhoudelijk gezien. Hij ziet de tentoonstelling namelijk als een ‘denkruimte’ waarbij “de bezoeker verbanden kan leggen tussen de verschillende werken en deze zo een nieuwe lading krijgen”. Mooi, maar de gesuggereerde inhoudelijke verbanden doen hier en daar wel wat gezocht aan. Zo treffen we tussen de doeken met anonieme doden het werk Container (2019), een schilderij van het plastic omhulsel van een Mona-pudding in een vuilnisbak. Afval dat volgens het deskundige commentaar zou verwijzen naar de andere beelden ‘als lege huls’. En naast de schilderijen van verlaten museumzalen, die Tuymans maakte naar aanleiding van zijn expositie in het streng Islamitische Qatar ten tijde van IS, hangt een werk van een hondsdolle hond. Een combinatie die volgens het museum ‘indringende vragen’ oproept over het geweld dat zich buiten afspeelt. Tsja, zou kunnen. Maar je ontkomt soms niet aan de indruk dat er nog tientallen andere interpretaties mogelijk zijn, allemaal net zo waarschijnlijk. Misschien moet je een tentoonstelling als deze wel vaker dan één keer bezoeken om de wereld van Tuymans te leren doorgronden. Er zit dus niets anders op: we gaan terug.

Hoe lang doe je erover | De tentoonstelling is niet ontzettend groot, maar het is wel fijn om rustig naar de werken te kunnen kijken en de verhalen op je in te laten werken. Trek er in dat geval in elk geval 1,5 uur voor uit.

Expert level | Beginners | Gevorderden | Crazy pro

Meer weten | Voor het dit jaar verschenen boekje Tuymans over Tuymans volgde journalist Danny Ilegems de kunstenaar gedurende twintig jaar op de voet. Van atelier naar het café, van twijfel naar triomf en van de Antwerpse underground naar de hoogste trede van de internationale kunstwereld. Het leest als een trein en aan de hand van de openhartige interviews leer je meer over Tuymans zelf én over zijn werk. Oh, en mocht je dit jaar toevállig nog in Venetië komen: daar is t/m 24 november 2019 in het prachtige Palazzo Grassi ook een tentoonstelling van zijn werk te zien.


De tentoonstelling ‘Luc Tuymans – The Return’ is nog t/m 17 november 2019 te zien in De Pont Museum in Tilburg.

Tekst: Maartje Knepper

Cover: Luc Tuymans, ‘Mwana Kitoko’, 2000, collectie S.M.A.K., Stedelijk Museum voor Actuele Kunst, Gent, courtesy David Zwirner, New York, London, foto Ben Blackwell

Advertenties

Further Projects