Wouter Maas 22 juni 2021

GO | NO GO #292: Maximaal minimalisme

Gaan of niet gaan: dat bepaal je zelf. Wij geven je – met een kritische blik – tips voor tentoonstellingen. Deze keer waren we in het Rijksmuseum voor de tentoonstelling ‘Ellsworth Kelly in de Rijksmuseumtuinen’.

Does it spark joy? Bij mij thuis is dat vaak een volmondig ‘ja’. Ik ben nou eenmaal gehecht aan mijn spullen, mijn boeken, mijn (af en toe wanstaltige) memorabilia. Mag ik het beroepsdeformatie noemen? Toch, Marie Kondo heeft met deze vraag wel een punt: wat heb je écht nodig, en waar word je écht blij van? Dat je gelukkig kan worden van weinig bewijzen de kunstenaars van de generatie na de abstract expressionisten (jaren 40 en 50). Zij zagen de werken van hun voorgangers ー de overdaad, de dikke verf, de persoonlijke toets ー en zouden Marie Kondo’s vraag met een volmondig ‘nee’ hebben beantwoord. Wég met al dat drukke, wég met al die volle tubes op het doek, en wég met al dat persoonlijke. Het minimalisme was geboren. Deze kunststroming ontstond in New York in de jaren 60, maar had wortels in de geometrische abstractie van kunstenaars als de Russische Kazimir Malevich (1879-1935) en onze Nederlandse Piet Mondriaan (1872-1944). Onder het minimalisme vallen weer verschillende uitingen, zo waren er minimalistische componisten en beeldhouwers, en is er bij schilders sprake van shaped canvas, colorfield- en hard edge painting. Van die laatste categorie is Ellsworth Kelly (1923-2015) een van de belangrijkste schilders. Hij liet het alleen niet bij doeken, ook paste hij zijn principes toe op driedimensionale objecten. Daarvan staat er nu een overzicht in de tuinen van het Rijksmuseum. 

'Ellsworth Kelly with Yellow Blue', 1969, EK 416. Courtesy Ellsworth Kelly Studio.

Ellsworth Kelly begon zijn opleiding in 1941 in Brooklyn, maar brak deze af om te dienen in het Amerikaanse leger. Hij was deel van het in Europa actieve Ghost Army, een legerunit die onder andere met opblaasbare tanks, geluidseffecten en nep-radiotransmissies de vijand om de tuin leidde. Na de oorlog pakte hij zijn opleiding weer op, deze keer in Boston, en besloot in 1948 zijn studie voort te zetten aan de École nationale supérieure des Beaux Arts in Parijs. Hier kwam hij in aanraking met verschillende soorten abstracte kunst, en met Romaanse en Byzantijnse architectuur. Dit alles absorbeerde Kelly om zijn eigen stijl te creëren, eerst op doek, en vanaf de late jaren 50 ook in sculpturen. Met uitzondering van de Blue Rocker (1963) in het Stedelijk Museum zijn er geen beelden van Kelly in Nederland. Het Rijksmuseum geeft je dus een unieke kans om met dit deel van zijn werk kennis te maken. Dus, insmeren, slippers aan, en kunst kijken maar. 

Ellsworth Kelly, Untitled, 1987. Collection Ellsworth Kelly Studio
Ellsworth Kelly, 'White Ring', 1963. Collection Ellsworth Kelly Studio
Ellsworth Kelly, Untitled, 1987. Collection Ellsworth Kelly Studio
Ellsworth Kelly, 'White Ring', 1963. Collection Ellsworth Kelly Studio

Je denkt misschien bij minimal art dat het veel van hetzelfde is. Ik bedoel, hoeveel variatie kan er in de essentie zitten? Nou, er is dus een hele hoop mogelijk. Een paar voorbeelden. Untitled (1987) is een rechtopstaande plaat van brons die tussen kleine plantjes staat. Het lijkt alsof het ding meer uit de aarde is gegroeid dan dat hij daar is geplaatst. Een van de lange zijden bestaat uit een flauwe curve, zodat er net geen sprake is van symmetrie. Het brons is bijna zwart en zo bewerkt dat er een ruwe textuur te zien is. Kelly lijkt haast hier een one-eighty te hebben gedaan vergeleken met een eerder werk, White Ring (1963). Dit beeld lijkt een beetje achterover te leunen op het lage gras, maar is er toch duidelijk van gescheiden. Het zweeft. Het kunstwerk is gemaakt van ontzettend glad afgewerkt aluminium en is erna glanzend wit geschilderd, bijna alsof het oppervlak gepolijst is. De vormen van de binnen- en buitenring zijn niet gelijk, maar heel subtiel. Hierdoor weet je toch echt zeker dat het kunstwerk door mensenhanden is gemaakt, en niet zomaar van de lopende band is gerold. De ring zorgt met zijn opening voor tegelijk een gevoel van gesloten- en openheid. Rond, recht, zwart, wit. Maar de contrasten kunnen ook anders: met kleur. Op doek maakt Ellsworth Kelly regelmatig gebruik van een beperkt aantal kleuren, en die zijn zelden subtiel. Dit idee is ook toegepast bij het enorme Yellow Blue (1968), gemaakt uit twee in een hoek geplaatste vlakken. En de naam zegt het al: de kleuren geel en blauw knallen je tegemoet. Yellow Blue zoekt een beetje de grens op tussen schilder- en beeldhouwkunst, het hadden namelijk net zo goed twee (heel erg minimalistische) schilderijen kunnen zijn. Maar die zetten ze bij het Rijksmuseum gelukkig niet buiten.

Ellsworth Kelly, 'Double Curves', 2015. Collection Ellsworth Kelly Studio

Modern en klassiek samen… Ik ben niet altijd de grootste fan van het naast elkaar plaatsen van kunstwerken uit verschillende periodes, maar bij de sculpturen van Ellsworth Kelly die tegen de achtergrond van het 19de-eeuwse Rijksmuseumgebouw zijn geplaatst, gaat het opvallend goed. Het museumgebouw is een nogal opvallende verschijning, maar het werk van Kelly doet daar absoluut niet voor onder. En dan hebben we ook nog eens de tegenstelling tussen industrieel materiaal dat midden in het groen is gezet. Dit valt het meest op in Kelly’s recentste werk, Double Curves (2015) aan de voorkant van het museum. Dit bestaat uit twee witte, lange en gebogen platen, die in het midden naar elkaar toe bewegen, om vervolgens weer van elkaar af te wijken. Doordat het kunstwerk negen meter hoog is, kan het niet anders dan imponeren. Size does matter. Wit, groen en baksteenrood domineren je blikveld ー het contrast qua kleur, materiaal en textuur had niet groter kunnen zijn. Het naar de hemel reikend beeld zorgt ervoor dat ik er het liefst op blote voeten over het gras doorheen wil lopen. Double Curves voelt een beetje aan als een poort; de open ruimte ertussen onderdeel is geworden van het geheel. De leegte is kunst geworden.

Zelf bezoeken?

Hoe lang doe je er over?
45 minuten (maar bestel vooral een cappuccino en drink die op in een lekkere loungestoel in de tuin; als het heet is mag je ook dansen in de fontein)
Expert level
Beginners | Gevorderden | Crazy pro
Meer weten

Speciaal vanwege deze tentoonstelling in het Rijksmuseum, is in het Stedelijk Museum de sculptuur Blue Rocker (1963) zien. Overigens heeft het Stedelijk ook prachtige werken op doek van Kelly. Voor het geval het die zonnige dag ineens toch gaat regenen.

De tentoonstelling ‘Ellsworth Kelly in de Rijksmuseumtuinen’ is nog t/m 24 oktober 2021 te zien in de tuinen van het Rijksmuseum.

Meer informatie