Birgit Van Beek 07 september 2021

GO | NO GO #309: Menselijk lijden en warme troost

Gaan of niet gaan: dat bepaal je zelf. Wij geven je – met een kritische blik – tips voor tentoonstellingen. Deze keer waren we in Bonnefanten in Maastricht voor de tentoonstelling ‘Berlinde de Bruyckere: Engelenkeel’.

Het werk van Berlinde De Bruyckere (1964) oogt duister en ongrijpbaar en roept bij velen afkeer op. Wanneer je, online of op papier, alleen afbeeldingen van haar werk ziet, kunnen de magere grauwe mensenlijven, de bloedende boomstronken of dode beesten behoorlijk afschrikwekkend zijn. Het slachtoffer dat ik meesleepte naar haar tentoonstelling in het Bonnefanten in Maastricht vertelde achteraf dat ze niet verwacht had erg veel voor deze tentoonstelling te voelen. In fysieke nabijheid ervaarde ze de kunstwerken echter als zacht en vol leven. Ze vullen de museumzalen met hun aura. Dit merkte ik al eerder in Museum Voorlinden, toen ik daar de tentoonstelling Rendez-Vous bezocht, waar ik moeite had De Bruyckeres wassen boomstronken niet te omhelzen. Gelukkig kreeg ik bij de tentoonstelling ‘Engelenkeel’ in Bonnefanten weer de kans in de nabijheid van haar werk te zijn. 

Berlinde De Bruyckere, 'NO LIFE LOST II', 2015. Bonnefanten, 2021. foto: Mirjam Devriendt.

De Belgische de Bruyckere is een ster in de wereld van de hedendaagse kunst, sinds ze in 1999 België vertegenwoordigde op de Biënnale van Venetië. In 2015 was er nog een grote solotentoonstelling te zien van haar werk in het Kunstmuseum in Den Haag. In Maastricht ligt de nadruk echter op het werk dat ze sindsdien maakte. Hieronder bevinden zich de Sjemkels die ontstonden tijdens en onder invloed van de coronacrisis. Deze Sjemkels zijn nog nooit eerder tentoongestelde wandsculpturen gemaakt van onder andere was, dierenhuid, stof en epoxy. Ze lijken op opgehangen engelenvleugels; zacht, zwaar, elegant en geheimzinnig. Het zijn de beschermende schilden die de wereld nu nodig heeft, om ons mensen op te vangen, te omhullen. De vleugels zijn gehavend door de bescherming die ze moeten bieden. De manier waarop ze hier aan de muur hangen suggereert dat de drager zijn taak even heeft moeten neerleggen, misschien zelfs in de hoop dat iemand anders de vleugels oppakt en de last overneemt.

Berlinde De Bruyckere, 'SJEMKEL I', 2020. Bonnefanten, zaaloverzicht, 2021. foto: Mirjam Devriendt
Berlinde De Bruyckere, 'SJEMKEL II', 2020. Bonnefanten, zaaloverzicht, 2021. foto: Mirjam Devriendt
Berlinde De Bruyckere, 'SJEMKEL I', 2020. Bonnefanten, zaaloverzicht, 2021. foto: Mirjam Devriendt
Berlinde De Bruyckere, 'SJEMKEL II', 2020. Bonnefanten, zaaloverzicht, 2021. foto: Mirjam Devriendt

De werken van De Bruyckere weten de uitersten van onze gevoelswereld aan te spreken. Menselijk lijden is voelbaar in alle werken die je tegenkomt, maar daar tegenover vind je ook altijd een warme troost. Zoals bij het werk in de eerste zaal: grote cilindervormige sculpturen, waar met was bewerkte huiden overheen zijn gedrapeerd. Penthesileaー vernoemd naar de mythe van geliefden Achilles en de hogepriesteres van de Amazones, Penthesilea, die in oorlogsstrijd tegenover elkaar komen te staanis een werk dat tegelijkertijd over strijd en dood, als over liefde en erotiek gaat. De fallische metalen constructies waar je tegenop kijkt worden verzacht en geromantiseerd, doordat ze omhelsd worden door de huiden. Penthesilea roept ook zelfreflectie op: zoek je in dit werk meer naar eros (erotiek) of pathos (lijden). Afhankelijk van je stemming zou dit zomaar van dag tot dag kunnen veranderen. Ook de Arcangelo’s, twee figuren op hoge sokkels die hun bovenlijf en hoofd hebben omhuld met Sjemkel-achtige engelenvleugels, zullen je binnenste verscheuren in tweestrijd. De figuren zweven een stukje boven de sokkels, terwijl de vleugels als een zware last ogen die hen weer naar beneden lijkt te trekken. De sculpturen zijn imposant in de manier waarop ze boven je uitrijzen en voor een groot deel in geheimzinnigheid gehuld zijn. Maar meer dan dat staan ze symbool voor bescherming, het helpen dragen van onze zware last en een kwetsbaarheid die hen de schouders doet krommen. Het daverende slotstuk van ‘Engelenkeel’ is ook direct de belichaming van deze dualiteit. Wanneer je zaal negen binnenstapt verlies je het gevoel dat je je in een museum bevindt, opeens sta je te midden van een industriële looierij. Je voelt je een beetje ondeugend terwijl je over het krakende zoutveld van het kunstwerk loopt. Om je heen liggen stapels huiden gepekeld te drogen. Zoveel stoffelijk overschot roept onvermijdelijk associaties op met massamoord en slachting. Het is ook een directe confrontatie met overconsumptie en de meedogenloze manier waarop wij dieren behandelen. Maar tegelijkertijd worden de huiden erg zorgvuldig behandeld en de stapels van huiden die zo dicht op elkaar liggen stralen een zekere warmte en saamhorigheid uit. Daarnaast is het zout op de grond zo maagdelijk wit dat het lijkt alsof een laag sneeuw de scène bedekt, de witte kleur een symbool van pure onschuld. Zo is ook in dit werk te zien hoe de mens enerzijds meedogenloos kan zijn en het volgende moment tederheid toont en zoekt. De tweestrijd van ons bestaan overheerst. Wanhoop, pijn en een schuldgevoel over waar wij toe in staat zijn staan recht tegenover het gevoel van hoop en een zekere bewondering voor de mensheid. Hoe deze zich steeds weer durft vast te klampen aan troost, hoop, genot, liefde en erotiek om de zwaarte van het leven te kunnen dragen

Berlinde De Bruyckere, 'PENTHESILEA', 2014-2015. Installation view. Bonnefanten, zaaloverzicht, 2021. Courtesy Hauser & Wirth Collection Services, foto: Mirjam Devriendt
Berlinde De Bruyckere. Bonnefanten, zaaloverzicht, 2021. foto: Mirjam Devriendt

De materialen die Berlinde de Bruyckere gebruikt behandelt ze met enorm veel zorg. Het zijn niet louter middelen om een doel te bereiken, maar vormen het hart en de ziel van haar kunstwerken. Soms laat ze de materialen ook maanden of jaren aan bewerkingsprocessen ondergaan, voordat ze deze gebruikt in haar werk. Voor Courtyard Tales liet ze tweedehands dekens maandenlang over aan de grillen van het weer. Gebruikssporen die de dekens al toonden liet ze op deze manier nog veel verder interen. De veroudering van dekens vindt plaats tijdens het leven dat wij in en onder ze leiden. De Bruyckere verzamelt versleten dekens vanwege de levens die ze met zich meedragen; de emotionele lading en mogelijke oorzaken en betekenissen van slijten an sich zijn voelbaar. Ook de boomstammen komen in deze tentoonstelling terug, bijvoorbeeld in het werk Embalmed Twins II, een enorm wassen afgietsel van een eeuwenoude boomstronk. De Bruyckere staat bekend om haar beelden van was, die meestal in de vorm van een mensenlichaam of boomstronk worden gegoten. Door het materiaal oogt deze krachtige boom zo zacht als een babyhuidje. De associatie met huid versterkt ze met haar kleurgebruik: de bleke huid van de stam is rood geaderd en wordt onderbroken door rode vlekken op de plekken waar stronken zijn afgezaagd. Op sommige plekken zijn deze wonden behandeld met verband: de boom lijdt pijn en moet verzorgd worden zoals we een ziek mens zouden verzorgen. De Bruyckere maakte van een statige, onpersoonlijke kolos en wezen dat mededogen verdient.

Zelf bezoeken?

Hoe lang doe je er over?
60 minuten
Expert level
Beginners | Gevorderden | Crazy pro
Meer weten

Spreekt het poëtische werk van Berlinde de Bruyckere je aan? Dan zul je waarschijnlijk ook gecharmeerd zijn van de schrijfsels van J.M. Coetzee. De nobelprijswinnaar Coetzee en de Bruyckere hebben veel gemeen in hun kijk op de wereld. In de tentoonstellingscatalogus ‘Kreupelhout’ vind je zelfs een brieven correspondentie tussen de twee, het is fascinerend om te lezen hoe ze de wereld om zich heen aan elkaar beschrijven en gezamenlijk verwerken.

De tentoonstelling ‘Berlinde de Bruyckere: Engelenkeel’ is nog tot en met 3 oktober 2021 te zien in het Bonnefanten.

Meer informatie