Ananda Hegeman 02 november 2021

GO NO GO #321: De wiskundige fotograaf

Gaan of niet gaan: dat bepaal je zelf. Wij geven je – met een kritische blik – tips voor tentoonstellingen. Deze keer waren we in Foam voor de nieuwe tentoonstelling van de Japanse kunstenaar Shigeru Onishi.

Als er iets is wat ik niet ben is het wel een Wiskundemeisje. Een belangrijke reden waarom ik aan de faculteit Geesteswetenschappen ben gaan studeren, was om maar geen statistiek te hoeven volgen. Wat ik mij echter laatst pas heb beseft is dat wiskunde, net als taal, een kunstvorm is. En dat Wiskundemeisjes en Kunstmeisjes misschien meer gemeen met elkaar hebben dan ik eerst dacht. In Foam Amsterdam hangt op dit moment een tentoonstelling van kunstenaar Shigeru Onishi (1928-1994), die binnen de geschiedenis van de Japanse fotografie een bijzondere plek inneemt. Onishi studeerde in 1953 af aan de Universiteit van Hokkaido in de wiskunde. Tegelijkertijd begon hij zijn wiskundige theorieën toe te passen op zijn liefhebberij: fotografie. Ook al liet hij deze nieuwe hobby een paar jaar later alweer links liggen voor inktschilderijen, heeft die periode een groot en uniek fotografisch oeuvre opgeleverd.

Shigiru Onishi, 'Zonder titel', 1950's, estate of Shigiru Onishi, care of Tomohari, courtesy of MEM, Tokyo

Onishi’s werk valt meteen op. De kunstenaar brak met het heersende idee dat een foto een momentopname is. Hij wilde foto’s maken die ontdaan waren van alle beperkingen, ‘zoals fysieke tijd en ruimte’. Zijn foto’s lijken dan ook opgebouwd zijn uit verschillende lagen, alsof het collages of zelfs driedimensionaal zijn. Na zijn dood in 1994 werd Onishi’s oeuvre veiliggesteld door de toenmalige curator van het Okayama Prefectural Museum of Art. Vervolgens werd er jaren geen aandacht aan zijn werk besteed. De tentoonstelling in Foam is de eerste solotentoonstelling van Onishi’s werk in Europa. Het is ruim opgezet en bevat bijna 100 foto’s waarvan de precieze dateringen niet bekend zijn. Het enige gedateerde werk in de expositie is een eenzame inkttekening, de kunstvorm waar Onishi uiteindelijk bekend mee zou worden.

Shigiru Onishi, 'zonder titel', 1950's, estate of Shigiru Onishi, care of Tomohari, courtesy of MEM, Tokyo

Je zou Onishi a man of some mystery kunnen noemen. Hij had voor zover bekend geen partner of kinderen en over zijn vriendenkring is weinig bekend. Ook zijn de mannen en vrouwen zijn die regelmatig in zijn werken voorkomen anoniem. Behalve op één foto in de tentoonstelling, waar Onishi zelf te zien is. Hij kijkt met wijdopen ogen naar de camera, terwijl hij in een ruimte staat waarin grote, abstracte werken op papier hangen. Er zijn meerdere opnames over elkaar gedrukt, waardoor de kalligrafische vlekken van de kunstwerken op elkaar gestapeld worden. Een typische Onishi. Ik begrijp dan ook niet dat Onishi’s kunst doorgaans zónder zijn foto’s wordt tentoongesteld. De fotografiecarrière van Onishi duurde slechts vier jaar. In de late jaren vijftig hield hij er helaas weer mee op, om zich vanaf dat moment op abstracte inktschilderijen te richten, een genre dat bekendstaat als bokusho. Met bokusho is hij uiteindelijk doorgebroken, maar zonder zijn fotografieperiode had hij zijn unieke stijl nooit kunnen ontwikkelen.

Shigiru Onishi, 'The Flicker Phase', 1950's, estate of Shigiru Onishi, care of Tomohari, courtesy of MEM, Tokyo

Het is misschien een beetje vloeken in de kerk, Foam is immers een fotomuseum en deze tentoonstelling haalt Onishi’s minder bekende fotografie voor het voetlicht, maar voor mij is het tweede hoogtepunt toch echt één van die bukusho schilderijen, het enige schilderij in de tentoonstelling. Je herkent gelijk zijn werkproces en kenmerkende stijl, waarin hij speelt met ruimte en perspectief. Onishi’s werk overstijgt namelijk tijd en ruimte: het is geen momentopname, maar er komen meerdere momenten samen in één beeld. In zijn foto’s lijkt Onishi maling te hebben aan de regels van de donkere kamer; zo schilderde hij bijvoorbeeld vaak met een kwast de fotografische emulsie op fotopapier om onregelmatigheden aan te brengen in de ontwikkeling van het beeld. In het bukosho schilderij zie je dat één-op-één terug. Het resultaat is dromerig en een tikje somber. De genialiteit van de Japanse kunstenaar samengevat in één beeld.

Zelf bezoeken?

Hoe lang doe je er over?
45 minuten
Expert level
Beginners | Gevorderden | Crazy pro
Meer weten

Ben je door de tentoonstelling benieuwd geworden naar Onishi’s tijdgenoten uit Japan? Kijk dan naar de korte documentaire Japanese Photography History op YouTube. Een boeiend overzicht van alle grote Japanse fotografen, waaronder Onishi.

De tentoonstelling Shigeru Onishi: The Possibility of Existence is nog t/m 9 januari 2022 te zien in Foam.

Meer informatie