Laura Korvinus 04 november 2021

GO | NO GO # 322: Haarlem, de hartendief

Gaan of niet gaan: dat bepaal je zelf. Wij geven je – met een kritische blik – tips voor tentoonstellingen. Deze keer bezochten we de tentoonstelling ‘Haarlemse Helden. Andere Meesters’, die nu in het Frans Hals Museum te zien is.

Voor iemand die er is opgegroeid, zijn er veel helden te vinden in Haarlem. Speelgoedwinkel de Krokodil bijvoorbeeld, waar je tussen de speelgoedberen en Duplo-dozen van een glijbaan af kunt roetsjen. Of het Teylers Museum, waar je op zoek kunt gaan naar het perfect driehoekige stukje steen afkomstig van de Mont Blanc (dat moet vast het topje van de hoogste berg ter wereld zijn, dacht ik als kind altijd). Misschien ga je liever naar de Koning, waar je pre-corona tot ‘s ochtends vroeg kon dansen, en naar snackbar Cupido, waar je het allerlekkerste pita-broodje met gesmolten kaas kunt delen na een schoolfeest. In het Frans Hals Museum brengen ze momenteel een ode aan hun eigen helden. In de tentoonstelling Haarlemse Helden. Andere Meesters maak je kennis met de uitgebreide collectie van schilderijen, porselein, glaswerk en diverse andere kunstobjecten waarin uiteenlopende verhalen over de stad Haarlem verstopt zitten.

Celine van Balen, Figen, 1998
Judith Jansdr Leyster, 'Portret van een onbekende vrouw', 1635, aangekocht met steun van de Vereniging Rembrandt
Celine van Balen, Figen, 1998
Judith Jansdr Leyster, 'Portret van een onbekende vrouw', 1635, aangekocht met steun van de Vereniging Rembrandt

Naast de beroemde Frans Hals waren er veel getalenteerde schilders in de zestiende en zeventiende eeuw die hun hart hadden verloren aan de stad Haarlem en haar bewoners. Zo heeft Jacob van Ruisdael in aardetinten het woeste duinlandschap tussen Haarlem en de Noordzee vastgelegd. En vereeuwigde Johannes Cornelisz Verspronck de regentessen van het St. Elisabethgasthuis in 1641, levendig door hun blozende wangen en tegelijkertijd star door hun zwarte japons en witte molensteenkragen. (Dit laatste accessoire verraadt de vergevorderde leeftijd van de dames: in die tijd waren de zwarte kragen al hopeloos uit de mode). In de tentoonstelling vind je deze typisch Haarlemse werken en nog vele andere, zoals religieuze en mythische verhalen, stadsgezichten, jolige boerentaferelen en kraakheldere stillevens.

Jan Vermeer van Haarlem, 'Duinlandschap', 1675, Frans Hals Museum, Haarlem

Misschien wel het minst sexy onderdeel van een tentoonstelling kan ik bij Haarlemse Helden. Andere Meesters nadrukkelijk aanraden: de audiotour is een grote hit. Er worden verrassende technische ontdekkingen uit de doeken gedaan en betekenisvolle elementen uit de voorstellingen uitgelicht. Kijk nog maar eens goed naar de achterste rij pootjes van de krab uit het stilleven van Willem Claesz. Heda uit 1658. Het zesde, daar ontbrekende pootje besloot Heda op een zilveren schaaltje vooraan in het stilleven te plaatsen, alsof iemand het zo direct op zal peuzelen. Een wazig vlekje in de groene achtergrond verraadt deze aanpassing die Heda op een later moment moet hebben gedaan. Kill your darlings, ook in de zeventiende eeuw. Een ander ontwapenend voorbeeld hiervan is te vinden in het schilderij van de familie Braems-van der Laen, geschilderd door Jan de Bray in 1663. De kinderen worden voorgesteld aan hoog bezoek: Jezus legt zijn hand op het hoofdje van een van hen. Het is een veel voorkomende voorstelling om de gelovigheid van het gezin weer te geven. Gebruikelijk was dat het hoofd van het jongste kind werd geaaid door de heilige, maar omdat het gezin later nog een zoontje kreeg, rust de hand van Jezus nu op de een-na jongste zoon. Het jongste kind kreeg natuurlijk ook een plekje in het schilderij, en werd er dus achteraf bijgeschilderd, waardoor hij nu lekker knus tegen Jezus aan zit. De afstand tussen het gezin en het geloof is zo letterlijk kleiner geworden. Ook reis je met de audiotour door de geschiedenis van de stad Haarlem, en krijgt de wereld van toen kleur door de gedetailleerde anekdotes. Zo zorgt het verhaal over de ruzie tussen de bierbrouwerijen en linnenproducenten ervoor dat het duinlandschap waarin linnen wordt gedroogd van Jan Vermeer van Haarlem (c. 1675) tot leven komt. Haarlem was naast groot producent van linnen ook exporteur van bier dat werd gebrouwen in de stad. Omdat het linnen eerst gespoeld moest worden met karnemelk, zorgde deze industrie voor veel watervervuiling. De bierbrouwerij had juist zo schoon mogelijk water nodig, wat uiteindelijk leidde tot een flinke strijd. Zouden de langzaam optrekkende wolken in het schilderij daar een voorteken van zijn?

Melanie Bonajo, 'Progress vs. Regress', 2016
Gerrit Berckheyde, 'De Grote Markt te Haarlem met de Grote of St. Bavokerk', 1696

Hoewel de thema’s van de tentoonstellingszalen vaak iets universeels bevatten, zijn de connecties tussen de oude meesters en de hedendaagse kunstwerken soms ietwat vergezocht. Binnen het thema ‘Nep | Zorg’ wordt bijvoorbeeld een schilderij van een kwakzalver uit de zeventiende eeuw gekoppeld aan de film Progress vs. Regress (2016) van Melanie Bonajo, een portret van technologie en ouderdom in de samenleving. Zowel qua thematiek als fysiek in de ruimte komt deze combinatie niet helemaal tot zijn recht; een klein beeldscherm zonder plaats om te kunnen zitten zorgt voor een vluchtige indruk van de film. Toch zijn andere hedendaagse aanvullingen juist een schot in de roos, zoals Corneilles abstracte en kleurrijke stadsgezicht van Amsterdam uit 1950. De lichten van de stad dansen voor je ogen en bieden een speels tegengeluid voor de serene weergave van Haarlem uit de zestiende en zeventiende eeuw in dezelfde ruimte. Het schilderij van Corneille is namelijk ondergebracht in de themazaal ‘Uit | Thuis’, waar ook de prachtige stadsgezichten van Gerrit Berckheyde zijn te zien. Daarop is de Grote Markt van Haarlem gehuld in een zacht-oranje licht, wat contrasteert met een reusachtige schaduw van de St. Bavokerk. De visverkopers die in de luwte hun verse marktwaar verkopen zijn levendig en met de grootste zorg voor details afgebeeld. Net als in het bruisende stadsportret van Corneille voel je de liefde van de kunstenaar voor de plek waar hij woonde. Een bijzonder gevoel, wat nog steeds herkenbaar is. Dat konden ze maar mooi in schilderijen vangen, die meesters die hun harten aan de stad hadden verpand.

Zelf bezoeken?

Hoe lang doe je er over?
60 - 90 minuten
Expert level
Beginners | Gevorderden | Crazy pro
Meer weten

Het bierbrouwerij-verleden van Haarlem is nog springlevend. In de Jopenkerk zijn zelfs de originele brouwketels te bewonderen terwijl je een echt Haarlems Jopenbiertje drinkt. De brouwerij is vernoemd naar de vaten waarin het gerstenat vanaf de veertiende eeuw over het Spaarne werd vervoerd uit de stad: in deze ‘jopen’ paste wel 112 liter.

De tentoonstelling ‘Haarlemse Helden. Andere Meesters’ is nog t/m 1 juli 2022 te zien in het Frans Hals Museum.

Meer informatie