Ik zie politici, staatshoofden of andere hooggeplaatste personen zelden lachend op de foto staan. Zelfs als het gaat om een gunstige (handels)overeenkomst, positieve toekomstplannen, of de ontvangst van een geschenk – bijvoorbeeld een koninklijk wapenschild – kan er zelden een glimlachje vanaf. Waar zitten die mensen met hun gedachten? Ik vraag het me af, terwijl ik de foto Uitreiking van het koninklijke wapen op het bordes van het Gouvernementspaleis uit 1929 bekijk. Met name de twee dames in het midden. Ze dragen als enigen van de groep kleurrijke kleding in plaats van witte outfits, en hun ernstige blik is niet gericht op de kijker, maar wat er achter de lens gebeurt. Alsof ze de camera interessanter vinden dan het diplomatieke cadeau. Het is een zeldzame foto van Augusta (1873-1937) en Anna Curiel (1875-1958), die het grootste deel van hun levens achter de camera stonden in plaats van ervoor. Dankzij hun duizenden foto’s van Suriname werden ze zelfs zo beroemd dat ze het koninklijk predicaat Hofleverancier kregen toegekend door koningin Wilhelmina. En toch zijn hun werk en zijzelf nog vrij onbekend. Het Amsterdamse fotografiemuseum Foam wil hier met de tentoonstelling Augusta Curiel – Yere Mi Sten (Sranan Tongo voor ‘Hoor mijn stem’) verandering in brengen. Onder andere vintage prints, ansichtkaarten en fotoalbums zijn bijeengebracht om een zo’n compleet mogelijk verhaal te vertellen over de getalenteerde, hardwerkende zussen Curiel en hun blik op Suriname.
GO | NO GO #418: Koloniaal Suriname door de lens van twee zussen
Gaan of niet gaan: dat bepaal je zelf. Wij geven je – met een kritische blik – tips voor tentoonstellingen. Onze redacteur Puck Gerkema bezocht de tentoonstelling ‘Augusta Curiel – Yere Mi Stem’ in het FOAM.
Augusta Curiel runde, met assistentie van Anna, een fotografiestudio in een periode dat Suriname veel ontwikkelingen doormaakte. Hoewel de slavernij in 1863 formeel werd afgeschaft in Suriname en de Caribische eilanden, draaide de economie van Suriname (en indirect Nederland) dankzij de opbrengsten van gedwongen arbeid. Om deze economie niet te laten crashen, liet de Nederlandse overheid contractarbeiders uit Azië overkomen en werken op de Surinaamse plantages, in fabrieken en in de mijnen. Het Nederlandse koloniale systeem van overheersing, ongelijkheid en uitbuiting veranderde gedurende de negentiende en begin-twintigste eeuw dus nauwelijks, terwijl de Surinaamse bevolking door de immigratie groeide in omvang en diversiteit. Woonachtig in de hoofdstad Paramaribo, legden de zussen Curiel al deze politieke, sociale en culturele veranderingen vast op de gevoelige plaat. In hun populaire fotostudio maakten ze portretten en groepsfoto’s, maar voor verschillende opdrachtgevers trokken Augusta en Anna ook met hun zware camera-apparatuur het land in. In de tentoonstelling zie je hun uitgebreide repertoire aan onderwerpen: het dagelijks leven in en rondom Paramaribo, de aanleg en werkzaamheden op plantages en de fabrieken, en het dichtbegroeide binnenland van Suriname. Al deze foto’s waren niet alleen populair bij Europese opdrachtgevers en toeristen, voor veel Surinaamse bewoners waren de foto’s van Curiel de eerste beelden van hun eigen land. Beelden die niet alleen vroeger, maar ook nu nog opvallen door hun technische en artistieke kwaliteit.
De titel van de expositie verwijst alleen naar Augusta Curiel; Anna runde na de dood van haar zus nog enkele jaren de fotostudio, maar signeerde nooit foto’s met haar voornaam, waardoor de meeste beelden worden toegeschreven aan Augusta of ‘De dames Curiel’. Wat de foto’s ons wél vertellen is dat hun maker beschikte over een scherp oog en veel gevoel voor emotie. Met een sterke kadrering, goed gebruik van licht en donker en perspectieflijnen trekt Curiel de kijker de voorstelling in. Op snapshots van de markt van Paramaribo (daterend uit 1910-1923) ligt de horizon laag, zodat we onszelf midden tussen de stapels koopwaar en winkelende mensen wanen. Het stoomschip H.M. Hertog Hendrik op de Surinamerivier (1928) is niet van dichtbij gefotografeerd, maar vanaf de kade en wordt omlijst door twee grillige bomen. Hierdoor valt je blik niet alleen op het schip, maar ook op de wachtende mensen op de kade. Net als zij kijken we verlangend uit naar de aankomst van het schip. Een van mijn favoriete beelden komt uit een serie foto’s die Curiel maakte in opdracht van plantagehouders. Voor deze opdracht fotografeerde Curiel niet alleen de eigenaar temidden van zijn velden met gewassen, maar ook de omliggende arbeiderswoningen en opzichtershuizen, en maakte ze groepsfoto’s van de contractarbeiders. Op zo’n groepsfoto (gemaakt tussen 1910 en 1923) zien we een groep mannen van Brits-Indische afkomst uitrusten op het gras tijdens hun pauze. Op de voorgrond scheert een man in een wit hemd de baard van zijn collega, het scheermes soepel in zijn rechterhand. Een prachtig intiem beeld.
Reportagefoto’s van de plantages brengen ook ongemakkelijke vragen met zich mee. Als de familie Curiel onder andere in opdracht van rijke particulieren en de overheid werkte, hoe dachten ze dan over de koloniale band tussen Nederland en Suriname? Er is weinig persoonlijke informatie bekend over de mening en ideeën van Augusta en Anna; in de introductietekst van de tentoonstelling lezen we dat hun oudere broer Adolf zelf een plantage bezat, maar ook dat hun moeder Henriëtte was geboren in slavernij en was vrijgekocht – de familie zal dus uit eerste hand genoeg verhalen hebben gehoord. Curator Lucia Nankoe vraagt de bezoeker van de expositie vooral goed te kijken: ‘De details op de foto’s tonen ons niet alleen het technische oog, maar ook het karakter van de fotograaf.’ Ik loop nog een rondje langs de vele zwart-wit foto’s en blijf staan voor De aankomst per schip van immigranten uit Brits en Nederland- Indië in Paramaribo uit 1928. Je herkent gelijk de Nederlandse opzichters aan hun uniformen en witte hoeden, maar het beeld wordt gevuld door de enorme menigte die het schip verlaat. Je hoort haast het kabaal van het schip en de haven, je voelt de zware koffers en manden op je schouders, je schuifelt met de nieuwe bewoners de plank af, Paramaribo binnen. De foto voelt haast symbolisch: de Nederlandse machthebbers die stilstaan tegenover Suriname dat vooruit wil.
Zelf bezoeken?
Als het gaat om onderzoek naar de koloniale geschiedenis van Suriname en Nederland (en de langstrekkende gevolgen) is de VPRO podcast ‘De plantage van onze voorouders’ (2020) een grote aanrader. Hierin doet Maartje Duin onderzoek naar haar familieverleden en ontdekt ze dat haar voorouders mede-eigenaren waren van suikerplantage Tout Lui Faut in Suriname. Samen met de nazaten van de tot slaafgemaakten die daar hebben gewerkt, Peggy Bouva en haar familie, reconstrueert Maartje het verhaal van de plantage.
coverbeeld: Augusta & Anna Curiel, ‘Sinaasappelen’, 1920-1937. Collectie Stichting Nationaal Museum van Wereldculturen.