De afgelopen weken kom ik Tilda Swinton (1960) overal tegen. Op straatposters, in bioscopen, op Instagram, in het nieuws – de Schotse actrice duikt op in heel Amsterdam, zelfs fietsend door de stad. Sinds ik Swinton voor het eerst zag als de ijskoningin in The Chronicles of Narnia (2005), heeft ze me niet meer losgelaten. Met haar androgyne, bijna buitenaardse uitstraling, scherpe jukbeenderen, korte blonde haar en bleke huid heeft ze iets betoverends en mysterieus. Haar bijzondere verschijning maakt haar ook geliefd bij talloze regisseurs en kunstenaars. Er wordt nu een poging gedaan om de magie van Swinton te ontrafelen: in het Amsterdamse Filmmuseum EYE is nu een tentoonstelling aan de beroemde actrice gewijd – samengesteld door Swinton zelf.
GO | NO GO #421: De betoverende Tilda Swinton
Gaan of niet gaan: dat bepaal je zelf. Wij geven je – met een kritische blik – tips voor tentoonstellingen. Onze redacteur Amber van As bezocht het EYE Filmmuseum in Amsterdam voor de tentoonstelling ‘Tilda Swinton – Ongoing’.
Hoe prominent en zelfverzekerd Swinton nu ook is, vroeger was ze juist bang voor de camera. Als jong meisje wilde ze niet gefotografeerd worden en dook ze weg zodra er een camera op haar gericht werd, vertelt ze in een interview met Trouw. Het zelfvertrouwen voor de camera vond ze pas in haar twintiger jaren bij de Britse regisseur Derek Jarman (1942-1994), met wie ze een hechte band opbouwde, en in wiens film Caravaggio (1986) ze haar speelfilmdebuut maakte. De tentoonstelling in EYE opent met een nooit eerder vertoonde video van Jarman: Timeslip (1988). Daarin is een jonge, onwennige Swinton met lang rossig haar te zien, rollend over grind, verontrustend in de camera kijkend, en even later ontspannen zittend in een veld vol blauwe boshyacinten. Daar, in het gebied tussen verlegenheid en overgave, werd de actrice Tilda Swinton geboren, die later zou uitgroeien tot befaamd kunstenaar en stijlicoon. De samenwerking en vriendschap die Swinton met Jarman ontwikkelde, vormt het uitgangspunt van de tentoonstelling. Het is dan ook geen klassiek retrospectief dat terugblikt op Swintons veertigjarige filmcarrière, maar een persoonlijke expositie die draait om de samenwerkingen en vriendschappen die haar werk hebben gevormd – en die nog steeds voortduren. Zo is er nieuw en bestaand werk te zien van acht artistieke partners en goede vrienden van Swinton, waaronder Pedro Almodóvar, Luca Guadagnino, Joanna Hogg, Tim Walker en Apichatpong Weerasethakul, variërend van films en foto’s tot installaties en persoonlijke objecten. Een genot voor zowel fans van Swinton als oningewijden.
In EYE stap je heel even de fascinerende wereld van Tilda Swinton binnen. Het gaat hier niet alleen om Tilda als actrice, maar ook om Tilda als mens – een persoonlijke kant die je op het witte doek nauwelijks te zien krijgt en die dankzij nieuwe installaties in EYE openbaar wordt gemaakt. Midden in de donkere tentoonstellingsruimte staat Flat 19 (2025), een houten reconstructie van Swintons appartement in Londen, waar ze als jonge vrouw zo’n vijftien jaar woonde. De installatie is gemaakt door regisseur Joanna Hogg (1960), een jeugdvriendin die Swinton al sinds hun kostschooltijd kent. Via een smalle gang met versleten vloerbedekking stap je het appartement binnen. De deuren staan halfopen; naar binnen kan je niet, maar via de muren hoor je Swintons stem. Ze deelt herinneringen, anekdotes, gevoelens en twijfels – over hoe haar draaidag was, wat er in de koelkast stond, en hoe ze in bad een plan smeedde om haar tweede film (Friendship’s Death) te ‘stelen’ omdat ze bang was dat het niet goed genoeg was. Zo breng je een intiem bezoekje aan het huis én hoofd van jonge Tilda. Diezelfde persoonlijke sfeer voel je in de korte film Phantons (2025) van de Thaise regisseur Apichatpong Weerasethakul (1970), waarin de Tilda van nu door haar familiehuis in Schotland dwaalt, gefilmd op de rug. Een droomachtig, bijna spookachtig werk over hoe haar verleden en herinneringen nog steeds doorwerken in wie ze vandaag is.
De tentoonstelling laat zien dat Swinton niet alleen actrice is, maar bovenal performer, zoals ze zichzelf het liefst omschrijft. Er staat een grote glazen vitrine met daarin een matras en een kussen, onderdeel van Swintons performance The Maybe (1995/2013). In deze performance, voor het eerst uitgevoerd in 1995 in de Londense Serpentine Gallery, reflecteert Swinton op verlies en sterfelijkheid na het overlijden van vele vrienden aan de hiv/aids-epidemie, onder wie Derek Jarman. Een video toont hoe Swinton acht uur per dag, zeven dagen lang, in de glazen box lag te dutten, terwijl bezoekers haar als een object konden aanschouwen. Ook haar garderobe is onderdeel van haar karakter als performer, zoals blijkt uit de installatie A Biographical Wardrobe (2025). Kledingstukken uit Swintons eigen collectie, overgebracht vanuit haar huis in de Schotse Hooglanden, hangen als pronkstukken in de tentoonstelling: kostuums van haar voorouders en outfits gedragen in films of op premières. Net als in haar rollen speelt Swinton ook door middel van haar kleding met gendernormen, waarbij ze zich in strakke jurken of stoere pakken hult. Oplettende bezoekers kunnen bepaalde items herkennen in andere werken in de tentoonstelling, zoals de rode trui die Tilda draagt in de korte film Camaraderie (2025) van Luca Guadagnino (1971) of jurken en jasjes die ze aanheeft op de prachtige surrealistische foto’s van Tim Walker (1970). Zo blijkt hoe zorgvuldig Swinton haar tentoonstelling heeft samengesteld, met verbindingen tussen haar jeugd, familie, films, performances, objecten en vriendschappen. Een betoverende wereld, die mijn fascinatie voor Tilda Swinton opnieuw heeft aangewakkerd.
Zelf bezoeken?
In het kader van deze spraakmakende tentoonstelling organiseert EYE diverse events, die je niet wilt missen. In december gaat Swinton bijvoorbeeld live in gesprek met Tim Walker en Pedro Almodóvar. Haar doorbraakfilm Caravaggio is momenteel ook te zien in Lab111 in Amsterdam. Daarnaast heeft het Britse filmplatform Little White Lies een podcast met Swinton opgenomen, en is hun nieuwste magazine-uitgave volledig aan haar gewijd.
coverbeeld: Jim Jarmusch, ‘Zelda Winston;, 2018/2025, Courtesy: Kill The Head Inc. & Focus Features