Derde generatie migranten gaan gebukt onder geschiedenis. Hun grootouders kwamen van ver, en het verleden waar zij vaak niet over spreken konden, kroop bij hun nakomelingen onder de huid. Hoe geeft die derde generatie vorm aan zoveel onvertelds? Hoe zoveel ongeziens zichtbaar maken? Op die dilemma’s bieden negen kunstenaars antwoord in de groepstentoonstelling Generasi 3.0 in het Fotomuseum Den Haag. Alle makers zijn derde generatie migranten en delen wortels in Indonesië, eeuwenlang een Nederlandse kolonie. De aankondiging belooft méér dan wanden vol sobere familiefoto’s. Vele makers hebben hun familiealbums enkel als vertrekpunt gebruikt voor een reis naar inventieve en multimediale uitingsvormen. Het blijkt een tentoonstelling te zijn die ietwat zal overprikkelen, maar wel barst van de onvertelde verhalen, inventiviteit, ambacht en zelfs AI.
GO | NO GO #431: Fantoomherinneringen ophalen in het Fotomuseum
Gaan of niet gaan: dat bepaal je zelf. Wij geven je – met een kritische blik – tips voor tentoonstellingen. Onze redacteur Loren Snel bezocht het Fotomuseum Den Haag voor de tentoonstelling ‘Generasi 3.0. De verhalen die wij dragen’.
Direct na binnenkomst loop je tegen de vierentwintig verticale schilderijen van Untiteld (Iterations) van Caja Boogers (2001) aan. Ze zijn geschilderd in sepiatinten die aan vergeelde foto’s doen denken. Langzaam doemen de beelden op. Ik herken een persoon op de rug gezien, elders een mond, daar een stuk stoel, hier de revers van een jasje, en daar weer die revers, die rug. Alsof ik Memory speel, beginnen mijn ogen de beelden van het gefragmenteerde tableau bij elkaar te puzzelen, dubbelingen te zien die me niet helpen, niets duidelijk maken. Boogers lijkt je te willen laten ervaren hoe het is om narratief proberen te putten uit scherven. Hoe het voelt om één van deze negen makers te zijn. Een mooie introductie van de tentoonstelling. Verderop zal Sander Coers (1997) voortborduren op Boogers thema. Hij voedde kunstmatige intelligentie foto’s uit zowel eigen familiealbums, als beelden die hij schoot op reis door de Molukken. De resulterende ‘fantoomherinneringen’ drukte hij op keramiek en kamerscherm. Toevallig kwam ik laatst in Londen werk tegen van Sabrina Tirvengadum (1984), die AI-familiefoto’s liet produceren van haar Mauritaanse voorouders. Het resultaat is zoet als Pixar. Coers’ inzet van AI biedt wat mij betreft wat meer veelzeggends. Hij stelt zo de vraag of dat wat de technologie doet – hallucineren – te vergelijken is met dat waartoe een derde generatie-kind zich genoodzaakt voelt: puzzelen met scherven geschiedenis.
Het is steeds de combinatie van persoonlijke scherven, geschiedenis en kunst die Generasi 3.0 zo waardevol maakt. Niet alleen bewonder je knappe staaltjes fotografie en multimediale installaties, je ogen worden geopend door de verhalen die ze vertellen. Zoals die van Yara Jimmink (1990). Aan de andere kant van het tedere dubbelportret van haar en haar moeder begint een korte installatie over de geschiedenis waarmee haar familie verbonden is: een genocide die de VOC pleegde op 8 mei 1621 op de Banda-eilanden. Met hulp van onder andere filmarchiefbeelden en keramiek vertelt Jimmink welke rol deze eilanden speelden in de nootmuskaathandel. Haar installatie biedt, net als het werk van de makers die volgen, een duik in een geschiedenis waar je waarschijnlijk nog (lang) niet (genoeg) over gehoord had. Dat laatste kan confronterend zijn. Zo bewonder ik even later de foto’s die Maarten Tromp (1980) maakte van bewoners van Papua. Ze zijn uit een leven gegrepen waar ik anders nooit mee in aanraking was gekomen. Van de zaalteksten – steeds geframed door balken alsof ze deel zijn van een Zuidoost-Aziatisch kamerscherm – leer ik dat het aan onze regering is te wijten dat Papoea in de jaren 60 bij Indonesië werd gevoegd, en niet de onafhankelijkheid verkreeg waarnaar het streefde. Dit gebeurt altijd wanneer ik met ons koloniale verleden wordt geconfronteerd: woede en schaamte borrelt op.
De tentoonstelling geeft me met slechts twee zalen veel te beleven, zien en ervaren. De werken van de negen kunstenaars vormen haast kleine tentoonstellingen op zich. Het is zelfs zoveel, dat ik halverwege al buiten adem ben. De audiotour laat ik voor wat het is. Wellicht zonde, maar mijn zintuigen zijn overprikkeld. Had het Fotomuseum de audiotour niet als podcast kunnen aanbieden? Gelukkig, dat heeft het indirect ook. In elke aflevering van seizoen 2 van de podcast Radio Pedis komen de kunstenaars uit Generasi 3.0 aan het woord. Podcastmakers Malou Holshuijsen en Neal Petersen helpen een persoonlijke en herkenbare stem geven aan een jonge generatie Nederlanders met roots in het voormalig Nederlands-Indië. Geweldig, zodra ik weer op adem ben zal ik wat afleveringen beluisteren. Het blijft pijnlijk ironisch; zoveel indrukwekkend werk door toedoen van zoveel complexe en verschrikkelijke geschiedenis. Ik weet daarom bij de uitgang, waar bezoekers een vraag of reactie kunnen achterlaten, niet wat ik kan toevoegen. Er hangen al zoveel kaartjes, vragen en gedachtes die me opnieuw aan het denken zetten: ‘Ik wou dat oma mij vertelde wat er vroeger is gebeurd.’ ‘De banden tussen Nederland en Indonesië hebben ook veel moois gebracht.’ ‘Merdeka!’ Uiteindelijk pen ik zelf: ‘Hoe om te gaan met dit schuldgevoel?’. Een antwoord hing er niet. Wel heb ik – heel stiekem – één kaartje verborgen. ‘Sambal bij?’ had wat mij betreft weinig toe te voegen aan hoe deze getalenteerde makers hun derde generatie-dilemma zijn aangegaan.
Zelf bezoeken?
Wie meer wil ontdekken op het snijvlak van verleden, heden en fotografie kan in het oeuvre duiken van Ilvy Njiokiktjien (1984). In Generasi 3.0 deelt de Zilveren Camera-winnaar haar onderzoek naar haar eigen familie, maar tussen 2007 en 2019 schoot ze de fotoserie Born Free – Mandela’s Generation of Hope. In de korte versie van de bijbehorende documentaire – gratis te bekijken via haar website – leer je de Zuid-Afrikanen op haar indringende en prachtige foto’s kennen. Hoe ervaren zij het om nu jongvolwassen te zijn, als eerste “vrije” generatie in Zuid-Afrika?
Coverbeeld: Maarten Tromp, uit de serie ‘Noken Jas’ (2013-2025), 2025.