Het was de lente van 2017. Ik zat in mijn tweede jaar Kunstgeschiedenis en de grote reis van de studievereniging diende zich aan. Bestemming: Athene. Die locatie was niet toevallig gekozen, maar vanwege documenta: dé tentoonstelling voor hedendaagse kunst die normaal gesproken in Kassel plaatsvindt, maar dat jaar besloot ook uit te wijken naar het zuiden. Het was mijn eerste internationale kunstfestival ooit en ik werd overrompeld door de hoeveelheid en diversiteit aan kunstenaars en hun kunstwerken, verspreid over meerdere locaties. Maar één kunstenaar heeft me gedurende de acht jaar sinds die reis niet losgelaten: Rosalind Nashashibi (1973). Zo’n rendez-vous dat is blijven hangen, ook als je zelf allang bent doorgelopen. Nu is haar werk te zien in KM21 in Den Haag, en ik kijk uit naar de hernieuwde ontmoeting met de Noord-Iers-Palestijnse kunstenaar en filmmaker.
GO | NO GO #436: Rosalind Nashashibi’s chrysanten vergaan niet
Gaan of niet gaan: dat bepaal je zelf. Wij geven je – met een kritische blik – tips voor tentoonstellingen. Onze redacteur Roísín Douglas ging naar KM21 in Den Haag voor de tentoonstelling ‘Rosalind Nashashibi: Stones’.
Met Stones presenteert KM21 de eerste museale solotentoonstelling van Nashashibi in Nederland. De titel verwijst naar de tegenstrijdige betekenissen van steen: het is bouwmateriaal waarmee huizen en wegen verrijzen; daarmee staat het symbool voor duurzaamheid en infrastructuur. Maar steen kan ook een teken zijn voor verzet en opstand. Nashashibi verbindt deze betekenissen specifiek aan de Palestijnse ervaring: ze denkt aan degenen die stenen gooiden, aan wie ze raakten en wie eronder werden begraven. De tentoonstelling beslaat een bescheiden verdieping en is opgezet als drieluik. In de eerste zaal sta je oog in oog met het nieuwe, ruimtevullende werk The Return (2025): houten schavotten met daarop drie schilderingen van paarden. Het kloppende hart van de tentoonstelling bevindt zich in de tweede zaal: de video Electrical Gaza (2015), waarvan het geluid – variërend van een klotsende zee tot luide kreten van protest – door alle zalen vloeit. Het laatste deel toont een elftal recente schilderijen, waarmee Nashashibi haar politieke stem laat horen.
Nashashibi’s schilderijen zitten bomvol referenties naar de westerse kunstgeschiedenis. Maar het zijn geen eenvoudige hommages aan het verleden: de motieven worden ingezet om de hedendaagse politieke werkelijkheid in Palestina aan de kaak te stellen. In het dromerige vierluik Steadfastness (2025) kijkt linksonder een figuur angstig voor zich uit, de handen over de oren geslagen. Een directe verwijzing naar De picknick (1785-1790) van Francisco de Goya. Boven de figuur hangt een dreigende, grijze wolk, en in de paars-roze lucht verschijnen zwarte stippen. Zijn dit drones in het hemelruim boven Palestina? Verderop blijf ik staan voor Special Cloth for a UN Worker (2024), een van meerdere schilderijen waarop zwanen voorkomen. Hier zijn alleen hun bovenlichamen te zien; tegen een felle, geel-groene achtergrond vormen hun nekken samen een kruis. Op de achtergrond herhaalt zich de afkorting UNRWA; de United Nations Relief and Works Agency for Palestine Refugees in the Near East) is opgericht in 1949 ter bescherming van Palestijnse vluchtelingen. Hoe langer ik kijk, des te beschermender oogt de houding van de zwanen. Het doet me denken aan Jan Asselijns De bedreigde zwaan (1650) in het Rijksmuseum, het schilderij waarop de zwaan met wijd opengeslagen vleugels koste wat kost de gelegde eieren in haar nest beschermt. Maar de meest intrigerende verwijzing naar klassieke kunst zijn de bloemstillevens. Chrysanten, een van de symbolen voor de Palestijnse identiteit, in verschillende fasen – van volle bloei tot uitdroging. Hoewel ze direct doen denken aan de kleurrijke bloemstillevens van Rachel Ruysch (1665-1750), Clara Peeters (1587/1594-?) en Maria van Oisterwijck (1630-1693), hebben ze hier een unieke toevoeging. Er is een hand die een steen vasthoudt. Worden de chrysanten bekogeld? Of vorm de hand hier een bescherming, klaar om terug te slaan? Hoe hard er ook wordt geprobeerd alles te vernietigen, de Palestijnse cultuur en het Palestijnse volk verdwijnen nooit helemaal. Net als geschilderde chrysanten in stillevens: ze lijken te verwelken, maar vergaan nooit.
De 16 mm film Electrical Gaza (2015) is onbedoeld een archief van Palestina geworden. In 2014 reisde Nashashibi naar de Gazastrook, vlak voordat Israël een zeven weken durende oorlog startte, waarbij meer dan tweeduizend Palestijnen om het leven kwamen. De beelden zijn op ooghoogte gefilmd, waardoor je Gaza ervaart alsof je door de ogen van de kunstenaar kijkt. Zo komen verschillende momenten uit het dagelijks leven voorbij: beelden van uitpuilende groente- en fruitstallen, een moeder die haar huilende kind troost. Jongens die in zee spelen met paarden en drie mannen die samen in een huiskamer zitten en zingen. Deze documentaire beelden worden afgewisseld met animaties van dezelfde plekken. Tijdens het kijken vraag ik me af hoeveel van wat ik zie er vandaag de dag nog zo uitziet. Het voelt extra wrang om te kijken naar een jongen in een steeg die samen met een vriendje op de camera afloopt. De video toont een leven dat grotendeels niet meer bestaat, verdwenen onder stenen en puin. Daarmee kan het ook fungeren als een hoopvol toekomstbeeld. Een anker om aan vast te houden terwijl de Palestijnen opkrabbelen in onzekerheid.
Zelf bezoeken?
Rosalind Nashashibi vormt sinds 2005 ook een kunstenaarsduo met Lucy Skaer (1975): Nashashibi/Skaer. Samen maken ze films waarin zij eigentijdse problemen, zoals de representatie van vrouwen, perspectieven en bestaande beelden kritisch onder de loep nemen. Bijvoorbeeld in de film Why Are You Angry? (2017), die zijn titel ontleent aan het gelijknamige schilderij No te aha oe riri (Why Are You Angry?) (1886) van Paul Gauguin (1848-1903). De film kijkt naar Gauguins voorstellingen van Tahitiaanse vrouwen, volgt zijn reizen naar Tahiti en laat zien hoe problematisch en eenzijdig zijn blik op vrouwen eigenlijk was.
coverbeeld: Rosalind Nashashibi, ‘Gaza’, 2021