GO | NO GO #441: Londen riep en kunstenaars kwamen

Boy Smoking (1950-1951) is klein van formaat, maar groot qua impact. Het hoofd van de rokende jongen neemt bijna het hele doek (dat niet groter is dan een ansichtkaart) in beslag. In dit vroege werk van Lucian Freud (1922-2011) is nog een gladde verftoets te zien. Het contrast met de harde lijnen in het gezicht en de doordringende blik van het model, een buurjongen en vriend van Freud, maken het moeilijk om weg te kijken. Het werkje hangt tussen andere portretten die Freud maakte; samen laten ze Freuds ontwikkeling als kunstenaar zien, vooral als het gaat om de uitdrukking van vlees en huid. Waar Boy Smoking nog glad oogt, ziet de huid op Leigh Bowery (1991) er meer geleefd uit. Freud ging grovere kwasten, dikkere lagen verf en andere kleuren gebruiken. Deze latere stijl is wat Freud met name zo populair maakte: het roept een grote psychologische intensiteit op. Maar wat deze tentoonstelling zo goed aantoont: je kunt in dezelfde periode ook iets anders doen en eveneens heel populair worden. Enter David Hockney (1937). Hij is nooit nadrukkelijk ‘rauw’ gaan werken, maar speelde met kleur, licht en schaduw om het lichaam levensecht weer te geven. Dit is bijvoorbeeld goed te zien in het werk My Parents (1977). Op het eerste gezicht lijkt het een gladgestreken schilderij, vrolijk en geïdealiseerd; het tegenovergestelde van de stemmige en aangrijpende werken van Freud. Maar kijk dan eens goed naar het gezicht van de moeder: de fronsrimpel tussen haar wenkbrauwen, de losse huid van haar nek en de lijnen naast haar rechtermondhoek – niks is weggepoetst. Ze hebben toch meer gemeen dan je zou denken.

Door de indeling van de tentoonstelling en de layout van het gebouw is het onontkoombaar: een aantal kunstenaars krijgt veel ruimte, anderen minder. Door de tentoonstelling in te delen per kunstenaar, in plaats van (bijvoorbeeld) chronologisch of per thema, zijn de eerste grote zalen al gauw bezet door The Greats: Francis Bacon, David Hockney en Lucian Freud, en moet de rest een plekje zien te veroveren in de nissen op de gang. Toch wel jammer, want het voelt meteen hiërarchisch. De nisjes bieden daarentegen wel de kans voor een intieme kennismaking met minder bekende kunstwerken. Ik kon zonder afleiding kijken naar Melanie and Me Swimming (1978-1979) van Michael Andrews. Op dit grote schilderij zie je Andrews zijn dochtertje zwemles geven. Het is een ontroerend schilderij: de onhandigheid waarmee het meisje zich vastklampt aan haar vader, met haar natte haar deels in haar gezicht, vormt een prachtige tegenstelling met de kalmte en toewijding van haar vader. Ze worden omringd door zwart water, in de verte is de oever nog net te zien. Ze zijn helemaal alleen, maar haar vader heeft haar stevig vast. Er kan niks gebeuren. Dezelfde intimiteit vond ik ook even verderop bij het werk Painter and Model (2012) van Celia Paul. We zien de kunstenaar zelf zitten in haar schildersjas. Mijn oog valt meteen op haar blote voeten die onder haar jas uitpiepen. Het maakt het portret erg intiem: alsof wij als goede vrienden van de kunstenaar even langswippen in haar atelier. Pauls enigszins vermoeide blik onderstreept dat gevoel: ze laat haar ware zelf op dat moment zien. Al met al roepen de kunstwerken in de nisjes wellicht niet zo hard om je aandacht als de werken in de grote zalen, maar hun welkom is misschien wel warmer.