De affiches in het straatbeeld en online voor de tentoonstelling Onvergetelijk zijn moeilijk te missen. “Old masters were women too!”, “Art history skipped a chapter!”, “Zij schilderde, hij signeerde!”. Het Museum voor Schone Kunsten in Gent mikt hoog en doet dat met een uitroepteken. De campagne is slim, aanlokkelijk en licht provocerend. Ze belooft een correctie van de kunstgeschiedenis, een inhaalbeweging die lang op zich liet wachten. Maar zoals dat gaat met goede slogans: ze moeten het ook kunnen waarmaken. Wie zich laat verleiden en een ticket koopt, komt de tentoonstelling binnen via de grote forumzaal. Daar presenteren Christiane Blattmann, Manon de Boer, Melissa Gordon, Aglaia Konrad, Valérie Mannaerts, Hana Miletić, Annaïk Lou Pitteloud, Heidi Voet en Asia Zielińska met X een gezamenlijk werk. Exact 179 namen van vrouwelijke kunstenaars hangen als rode vlaggen in twee strakke diagonalen aan het plafond. Het werk zet meteen de toon: hoeveel van deze namen ontbreken in de kunstgeschiedenisboeken?
GO | NO GO #445: Onvergetelijke vrouwen
Gaan of niet gaan: dat bepaal je zelf. Wij geven je – met een kritische blik – tips voor tentoonstellingen. Deze keer was onze redacteur Sofie Huvaere in het Museum voor Schone Kunsten in Gent voor de tentoonstelling ‘Onvergetelijk’. Vrouwelijke kunstenaars van Antwerpen tot Amsterdam, 1600-1750’.
Terwijl ik door die grote ruimte loop, moet ik denken aan The Handmaid’s Tale die ik momenteel bingewatch. De serie, gebaseerd op het gelijknamige boek van Margaret Atwood, schept een wereld waarin vrouwen systematisch en brutaal worden gecontroleerd en uitgewist. De vergelijking lijkt misschien overdreven, maar voelt in de context van deze tentoonstelling niet helemaal vergezocht. Ook in de kunstwereld gaat het over zichtbaarheid en macht, over wie blijft en wie verdwijnt. De installatie in de forumzaal werkt als een waarschuwing: dit is geen vrijblijvende wandeling langs mooie schilderijen. Tegelijk zien we dit soort inhaalbewegingen de laatste jaren wel vaker. Voegt Onvergetelijk daar nog iets aan toe, of blijft het bij sterke slogans?
Onvergetelijk overtuigt vooral wanneer ze haar titel waarmaakt door die vergeten vrouwen een gezicht te geven. In de eerste zaal, rond identiteit, spatten de ambities van het doek. Deze vrouwelijke kunstenaars claimen zonder schroom hun plek in het atelier. In zelfportretten van onder meer Judith Leyster (1609-1660) en Maria Schalcken (ca. 1645/1650-?) kijken ze je recht aan, palet in de hand, soms zelfs wijzend naar hun eigen werk: I made this. Absolute blikvanger is Johanna Helena Herolt (1668-na 1723), die zichzelf in Bloemenvaas met zelfportret (1689) subtiel weerspiegelt in een glanzende bloemenvaas. Het is knap geschilderd, maar ze lijkt vooral te zeggen: kijk wat ik kan. Deze vrouwen tonen niet alleen wat ze kunnen, ze zorgen er ook voor dat je het niet vergeet. Hier en daar zie ik opvallende signaturen op de schilderijen: tussen bloemen, op een pilaar en zelfs op het heft van een mes. Die zelfzekerheid contrasteert scherp met het werk van anonieme kantwerksters verderop. Hun stukken zijn verbluffend fijn en complex, maar blijven naamloos. Het is een stille, maar pijnlijke tegenhanger van de zichtbare trots op de schilderijen. De tentoonstelling maakt die spanning voelbaar: je ziet niet alleen wat vrouwen maakten, maar ook wie dat werk wel of niet mocht ondertekenen.
Wie “vrouwelijke kunstenaars 1600-1750” zegt, krijgt in Onvergetelijk veel bloemstillevens en verfijnd textiel te zien. Zonder twijfel technisch indrukwekkend, maar ook opvallend trouw aan de verwachtingen die destijds aan vrouwen werden opgelegd. Dat strookt niet helemaal met de opmerkelijke campagne die het MSK voerde: je komt voor een herwaardering, maar botst op kunstwerken die het cliché van “vrouwelijke kunst” bevestigen. De reeks Vijf vrouwelijke bezigheden (ca. 1640-1657) van Geertruydt Roghman (1625-1651/1657) maakt dat pijnlijk concreet, met gravures van een vrouw aan het schoonmaken, spinnen, koken en naaien. Toch wordt dat beeld van de huisvrouw gelukkig af en toe opengebroken. Het werk van Maria Sibylla Merian (1647-1717) en haar dochter Johanna Helena Herolt (1668-na 1723) toont hoe een klassiek genre als het stilleven kan bruisen van leven en eigenzinnigheid. Herolts bloemstilleven zoals Keizerskroon en andere bloemen in een Chinese blauw-wit porseleinen vaas (1689) en Merians Fruitschaal in Chinees blauw-wit porselein (1695) zijn niet braaf of decoratief, maar wild, kleurrijk en een beetje onrustig, met insecten die over het doek kruipen alsof ze elk moment kunnen wegvliegen. Het zijn werken die moeiteloos hedendaags aanvoelen. Net daardoor maken ze ook duidelijk waar de beperking zat: niet in het talent van deze kunstenaars, maar in de ruimte die ze kregen. Dat Maria Sibylla Merian niet alleen kunstenaar was, maar ook een natuuronderzoeker, en dat haar dochter Johanna Helena Herolt in haar voetsporen trad, toont hoeveel potentieel er was. Stel je even voor wat er mogelijk was geweest als dat geen uitzondering was, maar de norm.
Zelf bezoeken?
De vrouwelijke kunstenaars in Onvergetelijk combineerden hun kunstenaarschap soms met die van ondernemer of kunsthandelaar. Op 31 mei organiseert het MSK een panelgesprek met lingerieontwerper Murielle Scherre, galeriehouder Sofie Van de Velde en content creator in de adult entertainmentwereld Gigi Max over hoe vrouw-zijn, kunst, creativiteit en ondernemerschap elkaar beïnvloeden. Samen verkennen ze hoe deze rollen elkaar kunnen versterken, maar elkaar soms ook in de weg staan. Daar wil je bij zijn?