‘My persuasion can build a nation / Endless power, with our love, we can devour.’ In de zomer van 2011 knalde Run The World van Beyoncé met deze prikkelende zin door de speakers van menig strandtent, muziekfestival of huisfeestje. Een vrouw met de macht om een land te bouwen én te verwoesten – zo’n mythische figuur komt alleen in verhalen voor. Maar wat als zij wél bestond, vroeg de Amerikaanse kunstenaar Judy Chicago (1939) zich af, hoe zou de wereld er dan uitzien? Wat zou dit betekenen voor (ons beeld van) vrouwen en het begrip ‘vrouwelijkheid’? Deze vragen vormen de rode draad door het oeuvre van de inmiddels wereldberoemde kunstenaar, en komen dan ook vaak terug in haar solotentoonstelling in het Joods Museum in Amsterdam. Daar wordt stilgestaan bij Chicago’s rijke artistieke carrière, vanaf het begin van de jaren ’60 tot heden, de diverse media die ze gebruikt en de impact van haar kunstwerken.
GO | NO GO #448: After Dinner Dip met Judy Chicago
Gaan of niet gaan: dat bepaal je zelf. Wij geven je – met een kritische blik – tips voor tentoonstellingen. Deze keer reisde onze redacteur Puck Gerkema af naar het Joods Museum voor de tentoonstelling: ‘Judy Chicago – Revelations’.
Het kunstproject waarmee Judy Chicago zichzelf op de internationale kaart zette, was The Dinner Party (1974-1979). Deze enorme installatie is vormgegeven als een groot ceremonieel banket, waarbij 39 belangrijke (al dan niet goddelijke) vrouwen uit de westerse beschaving een plek aan tafel krijgen. Bij iedere plek ligt een porseleinen bord, een geborduurde tafelloper en servet, waarbij elke object speciaal vormgegeven is voor deze specifieke vrouw. Enkele genodigden zijn de Egyptische farao Hatsjepsoet, de hindoeïstische godin Kali, de 12de-eeuwse Hildegard van Bingen, de 17de-eeuwse schilder Artemesia Gentileschi en de 20ste-eeuwse schrijver Virginia Woolf. In het Joods Museum is de installatie alleen op foto’s en films te zien, maar al het voorwerk is wel fysiek te bekijken: gedetailleerde tekeningen voor elk individueel bord, een proefversie van het bord voor Hatsjepsoet, en de schetsen gebruikt in het borduur- en handwerk van de tafellopers. Chicago voerde The Dinner Party overigens niet in haar eentje uit, maar studeerde en werkte samen met porseleinschilders en professionele naaisters. Samen gaven ze de unieke beeldtaal van Chicago vorm, een taal vol symbolen die verwijzen naar vrouwelijke kracht en autonomie. De grote expositie – verspreid over twee verdiepingen – geeft met alle studies en werken op papier een goed inkijkje in het creatieve brein van Chicago, en toont aan dat zij tot op de dag van vandaag klaar staat om de wereld te wijzen op onderwerpen en mensen die (bewust) worden genegeerd.
In de expositie kom je meer artistieke projecten tegen waarvoor Chicago samenwerkte met (professionele) kunstenaars. Een voorbeeld is The Birth Project (1980-1985) dat ontstond doordat honderden vrouwen reageerden op The Dinner Party: mochten zij Chicago helpen met haar volgende project? Waar eerst de verhalen van historische en goddelijke vrouwen een hoofdrol speelden, richtte Chicago zich voor het tweede project op een universeel ‘scheppingsverhaal’ voor allerlei vrouwen: zwangerschap en geboorte. De 85 werken van The Birth Project zijn een combinatie van schilder- en borduurkunst, waarvan er twee in het Joods Museum te zien zijn: The Crowning (1983) en Creation of the World (1984). Bij de laatste zien we, tegen een huidkleurige achtergrond, tussen de gespreide benen van een vrouw verschillende dieren tevoorschijn komen: vissen, vogels en insecten. De zwarte lijnen van het vrouwenlichaam vertakken zich en vormen boomtakken, lichtstralen en plantenwortels. Mijn aandacht wordt ook getrokken door het verslag van de making of. Je leest het verhaal van lerares en hobby-naaister Merrily Rush Whitaker, die behoorlijk zenuwachtig was om de beroemde Chicago te ontmoeten. Op haar beurt was Chicago erg onder de indruk van Whitakers borduurtalent en technische kennis, en hoe zij Chicago’s tekening met naald en draad tot leven wist te brengen. Het getuigenverslag geeft Creation of the World extra glans: de geboorte van een nieuwe wereld, zowel op menselijk als op goddelijk niveau, is er een van samenwerking en vriendschap.
Hoe verder we naar het heden gaan, des te meer Chicago’s kunstwerken veranderen van karakter. In plaats van haar blik te richten op (individuele) vrouwen en vrouwelijkheid, besluit Chicago zich vanaf eind jaren ‘80 tot op heden te richten op de systemen die vrouwen in hun kracht beperken. Denk aan het patriarchaat, de klimaatveranderingontkenners, het gewelddadige kapitalisme dat mensen (van alle genders) en de aarde bedreigt. Ik sta achter Chicago’s fix the system, not the women-mentaliteit, maar moet helaas bekennen dat deze maatschappijkritische kunst, vergeleken met haar vroegere werk, lang niet zo indrukwekkend of gelaagd is. De verwrongen gezichten van mannen in de serie PowerPlay (1982-1987) laten me meer over Trump nadenken dan over mannelijkheid. En bij de serie The End (2012-2018) slaak ik helemaal een diepe zucht. Deze tekeningen tonen neergeschoten gorilla’s, in plastic verstrikte zeeschildpadden, en eenzame ijsberen op een smeltende ijsschots. Onder elke illustratie staat een beschrijving als ‘Doomed – Uncertain – Vulnerable’ – dat begreep ik zonder uitleg ook wel. Liever loop ik nog een rondje langs Chicago’s oudere kunstwerken. Deze doen, naar mijn idee, veel beter een oproep aan de kijker om anders naar de wereld te kijken en hen te wijzen op hun eigen (goddelijke) kracht. Chicago zelf is daar een sterk voorbeeld van: met haar inzet, creativiteit en doorzettingsvermogen krijgt ze nog steeds een wereldpubliek aan tafel.
Zelf bezoeken?
Naast maatschappijkritische en feministische kunst, maakt Judy Chicago ook landschapskunst. De eerste Atmospheres, locatiespecifieke performances waarbij Chicago gebruikmaakt van droogijs, rookmachines en vuurwerk, ontstonden als tegenhanger van Land Art. Waarbij (veelal mannelijke) Land Art-kunstenaars de omgeving vervormen voor hun werk, gaat de (gekleurde) rook van Chicago op in het landschap en de hemel. In het Joods Museum zijn er foto’s en films van de performances te zien, maar in een uitgebreid panelgesprek uit 2021 met curator William L. Fox van het Nevada Museum of Art, vertelt Chicago over de band met haar ‘Atmospheres’.
Coverbeeld: Judy Chicago, ‘Peeling Back’, 1974