GO | NO GO #144: Amsterdamse School loves Gaudí

Gaan of niet gaan: dat bepaal je zelf. Wij geven je – met een kritische blik – tips voor tentoonstellingen. Wij trokken deze week naar de Amsterdamse Spaarndammerbuurt voor de expositie ‘Gaudí en de Amsterdamse School’ in Museum Het Schip.

Architectuur-aanbidders opgelet, deze is voor jullie! Zoals jullie al weten, ligt al het moois soms gewoon op straat. Zo ook in de Amsterdamse Spaarndammerbuurt. Wat de Nachtwacht voor het Rijksmuseum is, is Museum Het Schip voor deze wijk: het woningcomplex is een monumentale parel in Amsterdamse School-stijl, ontworpen door architect Michel de Klerk. De Amsterdamse School-stijl kenmerkt zich door opvallende oranje bakstenen, weelderige ronde vormen, zoals golvende daken en veel decoratieve elementen. Veel van de decoratieve vormen zijn 0% functioneel, maar wel 100% pretty. De naam ‘Het Schip’ is door de buurtbewoners gegeven, omdat zij in dit excentrieke gebouw de vormen van een schip zagen; het torentje zou een mast kunnen zijn, de gewelfde randen de golven. Doet dat jullie toevallig aan een andere wereldberoemde architect denken? Si, Gaudí!  

Het blijkt dat Michel de Klerk en de Spaanse architect Gaudí elkaars besties hadden kunnen zijn; er zijn bijzonder veel parallellen te trekken tussen de stijl van beide mannen die duizenden kilometers uit elkaar opgroeiden. Zij wisten niet of nauwelijks van elkaars bestaan en werk af, maar beiden gebruikten beide de natuur als hun grootste inspiratiebron. Als wij aan Gaudí denken, schieten wij in gedachten meteen naar Barcelona.Tijdens onze stedentripjes hebben we ons echter altijd laten afleiden door grote hoeveelheden Sangria y cervezas, waardoor de technische complexiteit van de bouwwerken van Gaudí grotendeels aan ons is voorbijgegaan. Gelukkig krijgen we in de tentoonstelling ‘Gaudí en de Amsterdamse School’ een herkansing: het is een soort visuele spoedcursus Catalaanse architectuur. Dankzij de doorlopende referenties aan onze eigen oude vertrouwde Amsterdamse School, is heimwee naar huis uitgesloten.

Michel de Klerk & Piet Kramer, De Dageraad, Amsterdam, via Museum Het Schip.
Michel de Klerk & Piet Kramer, ‘De Dageraad’, Amsterdam, via Museum Het Schip.

+ | Met een beetje fantasie (of een stevige kater) waan je je in deze expositie nog net niet in een weelderig landschap. De natuur als inspiratiebron komt overal terug, bijvoorbeeld in de mooie maquettes van bekende, kleurrijke gebouwen, zoals Gaudí’s Casa Batlló en natuurlijk de Sagrada de Familia (is ie nou al af, of wat?). Maar voor Gaudí gold, ‘wie het kleine niet eert, is het grote niet weerd’: hij voerde de natuurlijke elementen door tot in de kleinste details. Zo ontwierp hij hele interieurs voor zijn bouwwerken, met gedetailleerde deuren, deurkrukken, eetkamerstoelen in organische vormen, maar bijvoorbeeld ook de wonderschone mozaïeken in Park Güell. In Museum Het Schip krijg je de toegepaste kunst er gewoon gratis bij. Een mooi voorbeeld hiervan is een palmblad van ijzer, onderdeel van een enorm hekwerk voor de Casa Vicens, dat uit tientallen van deze palmbladeren is opgebouwd. Maar niet alleen de Spanjaard had een talent voor toegepaste kunst: we zien hetzelfde bij de prachtige objecten Mokumse meesters van de Amsterdamse School.

Gaudí, La Pedrera, Barcelona, (foto Museum Het Schip)
Gaudí
, ‘La Pedrera’, Barcelona, via Museum Het Schip.

Het is echter niet alleen maar decoratie wat de (Amsterdamse School-)klok slaat: niet alleen mooie vormen, maar ook innovatieve architectonische technieken passeren de revu in deze expositie. We ontdekken bijvoorbeeld dat Gaudí de wetten van de natuur ook omzette in technische ontwerpen. De Catalaan gebruikte bijvoorbeeld de zwaartekracht om ronde constructies te maken die stevig genoeg zijn om een zwaar dak te kunnen dragen. In de tentoonstelling wordt dit helder geïllustreerd door een technisch hangmodel; een constructie waarin met verzwaarde verticale touwtjes de ideale lijnen voor het wereldberoemde La Sagrada Familia wordt uitgedacht. Zelfs voor technische analfabeten, waar wij onszelf ook helaas toe rekenen, wordt duidelijk hoe Gaudí te werk ging. Het allerleukste: sommige modellen in deze tentoonstelling mag je gewoon aanraken!

A. Gaudí, bij voor de Obrera Mataronese Coop, 1884 (Collectie Museu de Mataró)
Gaudí, ‘Bij voor de Obrera Mataronese Coop’, 1884, collectie Museu de Mataró, via Museum Het Schip.

+ | Gaudí en de architecten van de Amsterdamse School blijken niet alleen qua vormentaal, maar ook wat ideologie betreft erg op elkaar te lijken. Het zijn beide kinderen van hun tijd; hun hang naar de schoonheid en vormen van de natuur zijn een reactie op de oprukkende industriële revolutie. Met de opmars van de arbeiders in gedachten, werkten beide stromingen vanuit socialistische idealen, waarin de arbeider op een voetstuk wordt gezet. Het woningcomplex waarin Museum Het Schip zich bevindt, is gebouwd met het hardwerkend volk in het achterhoofd. Nooit eerder is er zoveel zorg besteed aan de vormgeving van arbeidershuizen, met weelderige vormen en oog voor natuur geïnspireerde details. De woningen werden daarom ook ‘paleizen voor de arbeiders’ genoemd.

Hetzelfde denken zie je ook terug in een ontwerp van Gaudí voor een wijk met arbeiderswoningen, waar ook een fabriek en een casino in zijn opgenomen. Loop in de tentoonstelling ook niet per ongeluk straal langs het bronzen bijtje van Gaudí. Op het eerste gezicht lijkt het bronzen sculptuurtje een simpel maar prachtig uitgevoerd decoratief object te zijn, maar ook hier staat de bij symbool voor een groter ideologisch gedachtegoed. De bij is namelijk ontworpen voor op de vaandel van de arbeiderscoöperatie van deze wijk; het staat symbool voor de hardwerkende arbeider die niet eerder op deze manier in het zonnetje werd gezet. De bij lijkt in Museum Het Schip ook een tweede betekenis te hebben gekregen: het is het perfecte symbool van zowel de Amsterdamse School als Gaudí. Een symbiose van natuur, ambacht en een ode aan de working class.

Hoe lang doe je er over? | 45 minuten

Expert level | Beginners | Gevorderden | Crazy pro

Meer weten | Geen zin om in je eentje op zoek te gaan naar de overeenkomsten tussen de Amsterdamse School en Gaudí? Loop dan mee met de rondleiding die tijdens openingstijden elk uur wordt aangeboden bij je museumticket. Je krijgt een tour langs alle hoeken van het woningcomplex; van het postkantoortje, tot een gereconstrueerde negentiende-eeuwse krotwoning en een volledig gemeubileerde arbeiderswoning.


De tentoonstelling ‘Gaudí en de Amsterdamse School’ is nog t/m 31 maart te zien. Meer informatie: https://hetschip.nl/

Tekst: Carlien Lammers

Cover: Gaudí Plafond, ‘Casa Battló’, foto: foto Matt Grosswendt, via Museum Het Schip.

Advertenties

Further Projects