GO | NO GO #146: Met Gauguin en Laval naar Martinique

Gaan of niet gaan: dat bepaal je zelf. Wij geven je – met een kritische blik – tips voor tentoonstellingen. Deze keer vanuit het Van Gogh Museum, dat nu de expositie ‘Gauguin en Laval op Martinique’ toont.

De gure, koude tijd van het jaar is weer aangebroken, hier in Nederland. Je hoort ons echter niet klagen hoor: het is perfect museumweer. In het Van Gogh Museum lijkt het zelfs een beetje zomervakantie, inclusief een hele hoop Caribische vibes. Daar zie je nu namelijk ‘Gauguin en Laval op Martinique’, een tentoonstelling om even de kou en neerslag bij te ontvluchten en om volledig bij te ontdooien. Ook kunstenaars Paul Gauguin (1848-1903) en Charles Laval (1862-1894) vluchtten weg richting warmere oorden. In 1887 besloten zij namelijk het “verrotte”, “stijve” Parijs te verlaten, op zoek naar een nieuwe manier van schilderen, hopend deze te vinden in een meer ongerepte, eenvoudige en vrije omgeving. Via een omweg langs Panama (was ”m toch niet helemaal) kwamen ze uit op het nabijgelegen eiland Martinique. Hier vonden zij de inspiratie waarnaar zij zo desperately naar op zoek waren. In de vier maanden dat Gauguin hier was en het kleine jaar dat Laval hier doorbracht, ontwikkelden zij een geheel nieuwe schilderstijl en een on-Europese thematiek. Hun schilderijen van de natuur en de lokale bevolking zijn uitgevoerd in felle, warme kleuren en losse lijnen, die later vele andere kunstenaars zouden inspireren.

vangoghmuseum-s0247V1962-1920
Charles Laval, ‘Zelfportret’, 1888, via: Van Gogh Museum, Amsterdam

Alles leuk en aardig, maar waarom is deze expositie nu te zien in het Van Gogh Museum? Het blijkt dus dat Gauguin na terugkomst uit Martinique Vincent en zijn broer Theo ontmoette. De Van Gogh-broers waren direct zo onder de indruk van zijn Martinique-werken, dat zij voor 400 franc een van de belangrijkste kunstwerken uit de reeks kochten, ’De mangobomen, Martinique’. Stel je voor, een echte Gauguin voor 400 franc! Een koopje, zouden we tegenwoordig zeggen, maar voor die tijd was dat alsnog een enorm bedrag. Het betekende dan ook veel voor de carrière van Gauguin, zeker nadat Theo van Gogh (Vincent’s oudere broer en bekend kunsthandelaar) nog een werk van hem kocht en vervolgens zijn vaste kunsthandelaar werd. Vincent van Gogh noemde deze werken van Gauguin “hoogstaande poëzie” en zag Paul dan ook als een grote inspiratiebron. Hij ruilde zelfs twee van zijn zonnebloem-schilderijen voor een werk van Gauguin. Het was een begin van een vriendschap tussen de twee, die helaas eindigde in een ruzie met een incident (je weet wel, die ene met het oor).

vangoghmuseum-s0224V1962-1920
Paul Gauguin, ‘Zelfportret met portret van Emile Bernard (Les Miserables)’, 1888, via: Van Gogh Museum

+ | Het is voor het eerst dat deze ietwat onderbelichte, maar cruciale periode in de kunstgeschiedenis en vooral in de carrière van Gauguin tentoongesteld wordt. De meeste mensen kennen Gauguin van de werken die hij op Tahiti maakte, maar zijn bekende stijl ontwikkelde hij dus al eerder, namelijk op Martinique. Hij tekende en schilderde hier in de vier maanden van zijn verblijf behoorlijk wat. Deze werken, inclusief een uit elkaar gehaald schetsboek, zijn verspreid geraakt over de hele wereld, in zowel museale als privécollecties. Het is dus uniek dat al deze werken nu eindelijk weer bij elkaar te zien zijn. Het uit elkaar gehaalde schetsboek is een echt collector’s item en toont veelal kleine schetsjes die Gauguin later in grote schilderijen verwerkte, soms zelfs meerdere malen. Dit deed ons meteen denken aan de manier waarop Peter Paul Rubens (1577 – 1640) ook werkte, en wat goed te zien is in de tentoonstelling ‘Pure Rubens’ in Museum Boijmans van Beuningen. Great minds think alike. Gauguins schetsen hangen tussen twee glazen platen, midden in de zaal. Je kijkt dus makkelijk langs de schets naar het kunstwerk dat er achter hangt, vaak met exact hetzelfde motief als op de schets. Veel van de schetsjes zijn van vrouwen (‘porteuses’) op Martinique die dag in dag uit met manden op hun hoofd van de plantages naar de markt liepen. Door hen eerst meerdere malen te schetsen hoopte de kunstenaar het karakter van de vrouwen beter te kunnen vastleggen. Zodra dit naar zijn mening gelukt was, verwerkte hij deze “karakters” in schilderijen. De geschilderde scènes zijn dus samengesteld uit verschillende momentopnames; het allermooiste onderdeel van elk moment werd gekozen. Een collage van paradijselijke perfectie. Eigenlijk worden de vrouwen hier dus als objecten bekeken en alleen hun mooiste delen en momenten zijn gekozen. Vandaag te dag kijken we in deze expositie opnieuw naar dezelfde vrouwen, wederom als kunstobjecten. Jammer genoeg wordt hun verhaal niet verteld: wie waren zij, hoe zag hun leven er uit, was het allemaal wel zo mooi en paradijselijk? We think not. Zowel Gauguin als Laval en het Van Gogh Museum blijven ons dit antwoord schuldig.

vangoghmuseum-s0221V1962-1920
Paul Gauguin, ‘De Mangobomen, Martinique’, 1887, via: Van Gogh Museum, Amsterdam

+ | Laval en Gauguin romantiseerden Martinique en de omstandigheden daar dus behoorlijk. Voor hen was het waarnaar zij gezocht hadden, het ongerepte paradijs vol kleur en nieuwe inspiratie. Ook voor menig mens in de huidige tijd zijn de voorstellingen van een eiland als Martinique paradijselijk en zouden we allemaal niet een keer twijfelen om op het vliegtuig te stappen als ons een gratis ticket aangeboden zou worden. Dit beeld van een ongecompliceerd exotisch paradijs is het clichébeeld dat is ontstaan in de koloniale tijd. Dit is echter helemaal niet de Caraïbische realiteit en ook niet de identiteit die het eiland wil hebben. Om dit clichébeeld aan de kaak te stellen, en om ons als kijker een beter perspectief te geven, is er op de tweede verdieping van de tentoonstelling een compleet ander werk te zien. In ‘Sans titre, série Caribbean Hurricane’ toont Martinikaanse kunstenaar Jean-François Boclé (1971) zijn visie op de Caraïben en reflecteert hij op de voorstellingen die Paul Gauguin en Charles Laval maakten. Dit doet hij door middel van vijf enorme ventilatoren met daaraan allemaal lappen plastic in de kleuren van verschillende vlaggen. Aan de ene kant zien we de kleuren rood, blauw, wit en geel van de vlaggen van Groot-Brittannië, Nederland, Frankrijk, de Verenigde Staten en Spanje, de landen die de Caraïbische eilanden koloniseerden. Aan de andere kant zien we de kleuren geel, oranje en groen, de kleuren van mango’s die de gekoloniseerde landen verbeelden. De landen staan recht tegenover elkaar maar spelen ook samen in deze installatie. Hiermee wil Boclé mensen laten nadenken over de invloed van kolonisatie op de identiteit van het Caraïbisch gebied. Daarnaast verwijst hij ook naar het stereotype beeld van alleen maar rainbows and butterflies in de Caraïben. Voor wie niet alleen maar wilt kijken, maar ook mee wil praten, organiseert het meerdere discussieavonden rondom onderwerpen als kolonialisme, taal, kleur en representatie.

Hoe lang doe je er over? | Neem de tijd om goed te kijken en je te verplaatsen in Gauguin, Laval en de bewoners van Martinique. Wat moeten zij gedacht en gezien hebben en hoe kijken wij nu/ zouden wij nu moeten kijken? Trek er een uurtje voor uit, maar vergeet echter niet dat het Van Gogh Museum een toeristenwalhalla is. Wees verstandig en boek je e-ticket met timeslot online en mijd het weekend als het even kan.

Expert level | Beginners | Gevorderden | Crazy Pro

Meer weten | Acteur en kunstenaar Jeroen Krabbé (1944) maakt tv-programma’s waarin hij bekende kunstenaars nareist, zoals Vincent Van Gogh en Pablo Picasso. Nu stapte hij in Paul Gauguins voetsporen. In de serie ‘Krabbé zoekt Gauguin’ kom je van alles te weten over het leven en het werk van Gauguin, en uiteraard is er ook een aflevering gewijd aan zijn periode op Martinique met Charles Laval. Bekijk hier alle uitzendingen.


De tentoonstelling ‘Gauguin en Laval op Martinique’ in het Van Gogh Museum is nog t/m 13 januari 2019 te zien. Meer informatie: https://www.vangoghmuseum.nl/nl/zien-en-doen/tentoonstellingen/gauguin-en-laval-op-martinique

Tekst: Yaël Speck

Cover: Paul Gauguin, ‘Martinikaans Landschap’, 1887, National Gallery of Scotland, Edinbrugh, geschonken door Sir Alexander Maitland ter nagedachtenis van zijn vrouw Rosalind 1960, via: Van Gogh Museum, Amsterdam

Advertenties

Further Projects