HIGHLIGHT #12: Black Mona

Sommige kunstwerken en kunstenaars kunnen niet genoeg aandacht krijgen als je het ons vraagt! In onze rubriek ‘Highlights’ neemt een van De Kunstmeisjes jullie daarom mee naar een van haar favorieten. Mirjam leidt je door de gangen van het Louvre naar één van haar all-time favorites in het hele museum: Portrait d’une femme noire van Marie-Guillemine Benoist.

Wandelend door de ellenlange gangen van het Louvre, lijken de drommen mensen altijd maar op weg te zijn naar één vrouw: Miss Mona Lisa. Laat dat minzame lachje van haar eens voor wat het is en sla af naar een andere vleugel. Er is een andere vrouw in de Franse schatkist die ik altijd even gedag moet zeggen als ik in Parijs ben. Helaas weten we haar naam niet, maar ze is net zo mooi en minstens zo mysterieus als Mona. En als geschilderd portret veel unieker in haar soort, want, de geportretteerde dame is zwart. En ook nog eens geschilderd door een vrouw!


Marie-Guillemine Benoist, Portrait d’une femme noire (1800) © Musée du Louvre / A. Dequier – M. Bard

Je ziet haar in één oogopslag: in een rij portretten van blanke welgestelden hangt ze fier in het midden. Kunstmeisje Renee wijdde er al eens een highlight aan: blackness in de kunst is zwaar ondervertegenwoordigd. Zij schreef over hoe hedendaagse kunstenaar Kerry James Marshall eigenhandig dit gapende gat probeert op te vullen. Marie-Guillemine Benoist, hoewel een blanke grande dame, was één van de weinigen in de kunstgeschiedenis die hem een handje hielp met die lacune.

Marie-Guillemine Leroulx de la Ville (1768 – 1826), beter bekend onder haar trouwnaam Mme Benoist, was een dame van aristocratische afkomst die tot een kleine elite van professionele vrouwelijke schilders hoorde. Zoals de meeste vrouwelijke kunstenaars in die tijd, paste Benoist in het ideaalbeeld van upper class womanhood: ze schilderde fantastisch, trouwde, kreeg kinderen en gooide haar kwast er bij neer. Toch was haar leven allerminst saai. Ze werd geboren in een gerenommeerde familie van politici en beleidsmakers. Haar vader werd in 1792 benoemd als minister in het kabinet van Louis XVI. Haar man, Pierre-Vincent Benoist, met wie ze in 1793 trouwde, was advocaat en openlijk koningsgezind. Toen de Franse Revolutie in 1793-1794 een hoogtepunt bereikte (Louis XVI werd onthoofd, just saying), moest het echtpaar vanwege hun hechte vriendschappen met monarchisten zelfs onderduiken.

89185__MG_8685Installatieshot van zaal 54 in het Louvre, met Portrait d’une femme noire van Marie-Guillemine Benoist in het midden © Musée du Louvre / Antoine Mongodin

Eind goed al goed, want in 1800 schilderde ze op eigen initiatief het portret van een zwarte vrouw. Normaliter schilderde men zwarte figuren als een studie voor een groter schilderij (bijvoorbeeld een slaaf in een blank tafereel), of als een oefening in het uitdrukken van een zwarte huid in verf om de technische vaardigheid van de schilder aan te prijzen. Dit schilderij daarentegen is echt een portret van een individu. Haar zachte huid steekt fris af bij haar witte draperieën en hoofdtooi, en is radicaal anders dan de typisch 18de-eeuwse traditie van het presenteren van niet-Europeanen als exotische ‘types’. We kijken hier niet naar een oriëntaals spektakel, maar naar een persoon, die ons recht aankijkt vanuit haar chique ancien régime zetel. Daar staat tegenover dat we, op wat wulpse vrouwtjes na, in het Louvre zelden blanke dames uit dezelfde periodes aantreffen die geportretteerd zijn met zulke prominent ontblote borsten. In deze tijd had vrouwelijk naakt een symbolische betekenis: het werd geassocieerd met goddelijkheid (I’m your Venus) of met een personificatie, zoals Eugène Delacroix’s La Liberté guidant le peuple [Liberty leading the people] (zie afbeelding hieronder). Hij schilderde in 1830 de vrijheid van het Franse volk in de vorm van een dame met ontbloot bovenlijf die le peuple over de barricades leidt, met de vlag van de Franse Revolutie hoog in de lucht.


Eugène Delacroix, Le 28 Juillet. La Liberté guidant le peuple (1830) © Musée du Louvre / Erich Lessing

Toch valt Benoists schilderij niet direct in één van deze categorieën. Waarom zou ze dit dan uit zichzelf geschilderd hebben? Ze maakte dit werk zes jaar nadat in 1794 slavernij in de Franse koloniën werd afgeschaft en alle slaven bevrijd werden. Er wordt gezegd dat de vrouw in het schilderij een slaaf was die naar Frankrijk was gebracht door Benoists zwager, die in 1800 terug was gekeerd van het Franse eiland Guadeloupe. Afrikaanse en gekoloniseerde zwarte mensen werden regelmatig naar Europa gebracht om in de huishoudens van de upper en middle class te werken. Omdat slavernij al sinds de Middeleeuwen in Frankrijk was afgeschaft, moest de status van een slaaf op Frans grondgebied veranderd worden naar het beroep van bediende bij de Franse autoriteiten. Het is daarom heel aannemelijk dat de vrouw in Benoists schilderij een slave-turned-servant was die niets te zeggen had over hoe ze werd geportretteerd.

Dus hoe trots mag ik zijn op dit uitzonderlijke portret in het Louvre? De zwarte vrouw is weliswaar vrij statig afgebeeld, maar half naakt en haar naam deed er blijkbaar niet toe – al vanaf het moment dat de Franse staat het schilderij in 1818 van Benoist aankocht heette het Portrait d’une négresse (later is de titel aangepast naar het meer ethisch verantwoorde femme noire). Toch wordt gesuggereerd dat het schilderij door Benoist bedoeld was als ode aan de emancipatie van zowel de bevrijde slaaf als van de vrouw in het algemeen: in die periode was er een korte feministische opwelling in Frankrijk. De dame in het schilderij verbeeldt wellicht de bevrijding van de vrouw, zwart of blank, waardoor de ontblote borsten toch meer in het kader liggen van La Liberté die ons over de barricades trekt. #Freethenipple op z’n negentiende-eeuws.

Het droevige van dit alles is dat, als deze interpretatie inderdaad in lijn ligt van de bedoelingen die Marie-Guillemine Benoist ooit had met dit schilderij, het extra cru is om vervolgens te weten dat slavernij alweer werd geherintroduceerd door Napoléon Bonaparte in 1802. Twee jaar later werden ook de vrouwen weer aan de kettingen gelegd in de Code Napoléon: hierin stond dat binnen het huwelijk slechts één persoon de leiding kon hebben en rara wie dat was volgens de wet. Er stond beschreven dat een gehuwde vrouw ‘handelingsonbekwaam’ was en moest gehoorzamen aan haar man. Daar gaat je emancipatie.

IMG_8087

Even een kleine confession: al hekel ik posters van schilderijen omdat ze bij lange na niet de werkelijke uitstraling van het werk kunnen halen, en het voor mijn gevoel altijd zo enorm benadrukt dat ik the real thing nooit werkelijk zal kunnen bezitten, hangt Portrait d’une femme noire in mijn eigen slaapkamer. Als ik ’s ochtends wakker word en even naar haar kijk, en zij terugkijkt, krijg ik het gevoel dat deze onbekende vrouw met teveel liefde is geschilderd om slechts een showing off ma painting skills-werkje van Benoist te zijn. Benoist was één van vele vrouwelijke kunstenaars die steeds meer status verwierf ondanks de restricties die haar kunstenaarschap werden opgelegd. Ze werd niet toegelaten tot officiële kunstacademies en ze mocht niet deelnemen aan lessen met levende modellen, wat ervoor zorgde dat vrouwen geen figuurstudies konden maken – de hoogste kunstvorm in die tijd. Deze barrières bleven in stand tot ver in de negentiende eeuw, waardoor vrouwen automatisch een achterstand hadden en nooit zoveel hebben kunnen bijdragen aan de beeldende kunsten. Toen de Bourbon-dynastie op de Franse troon hersteld werd na afloop van het napoleontische tijdperk (in 1814 werd het eikeltje naar het eiland Elba verbannen), werd Benoists man Pierre-Vincent benoemd tot minister van de koning en gaf ze haar schilderscarrière definitief op.

Dus ja, een poster in mijn slaapkamer, omdat het werk me altijd weer aan het denken zet. Niet alleen omdat Portrait d’une femme noire ondanks de onduidelijke motieven achter het werk desalniettemin een uitzondering op de blanke regel is, en daarmee zo’n enorme highlight in de kunstgeschiedenis. Maar ook omdat het werk me eraan herinnert dat iedere vooruitgang teruggedraaid kan worden – van Yes we can! naar Grab them by the pussy. Deze zwarte Mona Lisa waarschuwt me: never take your freedom for granted.


Portrait d’une femme noire van Marie-Guillemine Benoist wacht op jou in de Sully-vleugel van het Louvre, op de tweede etage, zaal 54, in de categorie ‘Jacques-Louis David (1745-1825) et ses élèves: l’art du portrait’. Voor meer informatie en openingstijden van het museum: http://www.louvre.fr/en/hours-admission 

 

Advertenties

Further Projects