HIGHLIGHT #9 | De ingesnoerde vrouwen van Man Ray | Museum Boijmans van Beuningen

Sommige kunstwerken en kunstenaars kunnen niet genoeg aandacht krijgen als je het ons vraagt! In onze rubriek ‘Highlights’ neemt een van De Kunstmeisjes jullie daarom mee naar een van haar favorieten. Deze keer staat Nathalie stil bij artistieke bondage in Museum Boijmans van Beuningen.  

Ik heb een grote liefde voor oude kunst die in een nieuw jasje wordt gegoten, of het nu grappige memes op Instagram zijn, of werken van nieuwe generaties kunstenaars die kijken naar de kunstgeschiedenis als een bron van inspiratie. Ergens tussen een dikke knipoog naar het verleden en een bloedserieuze boodschap zit Man Ray (1890-1976). In Rotterdam kun je zijn Venus Restaurée zien, een bewerking van een klassieke sculptuur die alsmaar intrigerender wordt naarmate je meer leert over Man Ray zelf. 

man-ray-venus-restauree
Man Ray, ‘Venus Restaurée (Gerestaureerde Venus)’, 1936 (1971), Collectoe Museum Boijmans van Beuningen, Rotterdam.

Wat we zien is vrij simpel: een afgietsel van een klassieke buste, die Man Ray vervolgens heeft ingesnoerd met touwen. Dan kijken we nog een keer naar de titel: Venus Restaurée, de gerestaureerde Venus. Hier wordt het dus echt interessant, want wat heeft Man Ray nu eigenlijk gerestaureerd? Als hij het klassieke beeld terug zou willen brengen naar de oorspronkelijke staat, zou Venus toch wel haar armen en haar hoofd hebben teruggekregen? In plaats daarvan heeft Man Ray haar vastgebonden, bondage style. Terwijl ik blijf staren naar de ruwe touwen die in het quasi-marmeren vlees snijden, vraag ik me af: zegt dit beeld iets over Man Ray’s visie op kunst, of over zijn blik op vrouwen? 

Man Ray was een dadaïst en surrealist, en vooral dat eerste kan de kinky Venus wellicht meer betekenis geven. Dada is een kunststroming die ontstond na de Eerste Wereldoorlog, toen men hard op zoek was naar de betekenis van het leven in een wereld die bijna was verwoest. Normen en waarden werden op de schop genomen en ‘oude kunst’ deed het ‘m niet meer. Kunst werd anti-kunst: het moest shockeren, zich afzetten tegen de ‘goede smaak’ en materialisme, vaak met een flinke dosis humor en ironie. Met Venus restaurée zet Man Ray zich zeker af tegen oude kunst en ‘goede smaak’, helemaal conform de regels van het dadaïsme. Maar wanneer we ons verder verdiepen in zijn liefdesleven, krijgt de ingesnoerde vrouw toch wellicht een iets andere betekenis.

michel-sima-man-ray-in-front-of-a-portrait-of-kiki-de-montparnasse
Michel Sima, ‘
Man Ray in front of Kiki de Montparnasse’s portrait’, 1954

In een interview werd Man Ray gevraagd: “Looking back at your life, what would you say had satisfied you most?” Hij antwoordde:  “I think…women.” Vrouwen spelen een grote rol in het werk van de Amerikaanse kunstenaar, die op 21-jarige leeftijd zijn naam Emmanuel Radnitzky verkortte tot Man Ray en naar Parijs verhuisde. Hij werd fotograaf voor onder andere Vogue, Harper’s Bazaar en Vanity Fair, terwijl hij ondertussen werkte aan zijn autonome kunst. In Parijs ontmoette hij Kiki de Montparnasse, ster van het cabaret en muze voor vele kunstenaars en schrijvers. Zij werd ook Man Ray’s muze en zijn minnares. Hij maakte talloze foto’s en schilderijen van haar, waaronder de wereldberoemde beschilderde foto Le Violon d’Ingres (zie onder)

Geïnspireerd op het classicistische schilderij De baadster van Ingres, heeft Man Ray Kiki in een andere vorm gegoten. Ze is armloos gemaakt, zodat haar rug nog meer de vorm van een viool aanneemt. Is dit een humoristische, dadaïstische bewerking van oude kunst, of toch iets anders? ‘Un violon d’Ingres’ is een Franse uitdrukking voor een hobby die je met passie uitoefent. Waar voor Ingres vioolspelen zijn grote hobby was (vandaar de uitdrukking), lijkt Man Ray hier echter “zijn” Kiki hier te bespelen. Ze is volledig geobjectiveerd in deze foto, overgeleverd aan de vingers van Man Ray. Maar Kiki was een ontembare vrouw en hun relatie was zeer explosief. Na zes jaar verbrak Man Ray zijn relatie met Kiki de Montparnasse. Hij had een nieuwe liefde ontmoet, de zeventien jaar jongere Lee Miller.

download
Man Ray, ‘
Le Violon d’Ingres’, 1924. Collectie the J. Paul Getty Museum, Los Angeles

Man Ray raakte gefascineerd door zijn nieuwe muze, verlangde zo sterk naar haar dat hij haar helemaal voor zichzelf wilde hebben. Lee wilde echter vrij zijn, zich niet overgeven aan de regels van exclusiviteit. Man Ray gaf haar een ultimatum: “You must arrange to live as my wife, married or not.” Ze verliet hem, om uiteindelijk te trouwen met een andere man (en daarna nog een andere man, go figure). Man Ray bleef achter, verlaten en verbitterd. Hij nam een van zijn kunstwerken uit 1923, een readymade metronoom, en bewerkte dit tot Object to be Destroyed. Hij voegde hier duidelijke instructies bij, voor degenen die zelf zo’n object wilden maken als hun hart gebroken was: “Cut out the eye from the photograph of one who has been loved but is seen no more. Attach the eye to the pendulum of a metronome and regulate the weight to suit the tempo desired. Keep going to the limit of endurance. With a hammer well-aimed, try to destroy the whole at a single blow.”

Man Ray’s kunstwerken geven ons een inzicht in zijn liefdesleven en in zijn houding ten opzichte van vrouwen, deze vrouwen in ieder geval. Hij wilde Kiki bespelen, Lee kapot maken omdat ze hem had verlaten. Over deze bohemiennes had hij geen controle, maar over zijn kunstwerken wel. Wat hij niet kon doen met een vrouw van vlees en bloed, kon hij wel met een gipsen buste. Hij koos de meest klassieke weergave van een vrouw, het symbool voor vrouwelijkheid: Venus. En hij snoerde haar in. Wellicht om haar te straffen. Wellicht om het beeld dat men van vrouwen heeft te “restaureren” tot het verbitterde idee dat hij zelf had. Wellicht om deze vrouw simpelweg bij zich te kunnen houden. 

coverhoofdbeeldman-ray-venus-restauree-detail-kopie
Detail van Man Ray, 
Venus Restaurée (Gerestaureerde Venus), 1936 (1971). Collectie museum Boijmans van Beuningen, Rotterdam.

Venus Restaurée behoort tot de permanente collectie van Museum Boijmans van Beuningen en is dus in principe altijd te bewonderen. En er is meer: tot en met 28 mei 2017 kun je meer van Man Ray en andere surrealisten zien in de tentoonstelling Gek van surrealisme. Maar hoe liep het dan af met Man Ray’s liefdesleven, vraag je? In 1940, vier jaar na Venus restaurée, ontmoette Man Ray Juliet Browner, de vrouw die tot aan zijn dood in 1976 aan zijn zijde zou blijven. Haar gezicht heeft hij niet verknipt, haar lichaam niet tot gebruiksvoorwerp gemaakt, niet ingesnoerd. Man Ray vereeuwigde Juliet op liefdevolle wijze in 50 portretten, The Fifty Faces of Juliet, die “de vijftig kanten van haar ziel” symboliseren. En ze leefden nog lang en gelukkig.

Advertenties

Further Projects