Het is maar zelden dat een tentoonstelling al begint vóór de eerste museumzaal. Voor Geestgrond mocht de Britse kunstenaar Antony Gormley (1950) het KMSKA volledig inpalmen. Zijn sculpturen duiken op in dialoog met de vaste collectie, nestelen zich in de architectuur en verschijnen zelfs buiten op het plein. Uitkijken is dus de boodschap, want voor je het beseft, loop je aan een werk voorbij. Meteen bij de ingang van de eerste zaal bijvoorbeeld: in een smalle doorgang staat links Rodins Gevallen Kariatide (1881), rechts Gormleys Small Stop Lead VII (2015). Twee menselijke figuren, meer dan een eeuw van elkaar verwijderd. Waar Rodin een lichaam toont dat bezwijkt onder een ondraaglijke last, herleidt Gormley datzelfde lichaam tot een stapeltje van loden blokjes. Ik moest meteen denken aan TARS uit de sciencefictionfilm Interstellar: een figuur die tegelijk menselijk en mechanisch aanvoelt. Het is een subtiele opstelling die gemakkelijk aan de aandacht ontsnapt, maar wie hier even vertraagt, krijgt meteen een voorproefje van wat verder in de expositie volgt.
GO | NO GO #453: Antony Gormley neemt het KMSKA over
Gaan of niet gaan: dat bepaal je zelf. Wij geven je – met een kritische blik – tips voor tentoonstellingen. Deze keer was onze redacteur Sofie Huvaere in het KMSKA, Antwerpen voor de tentoonstelling ‘Antony Gormley. Geestgrond’.
Die eerste opstelling was geen toevalstreffer. Overal in het museum duiken onverwachte ontmoetingen op tussen Gormley en de collectie van het KMSKA. Oude en nieuwe kunstwerken lijken elkaar te spiegelen, uit te dagen of onverwacht aan te vullen. Tegelijk laat de kunstenaar je ook anders door het gebouw bewegen. In de eerste zaal staat bijvoorbeeld Orbit Field III (2026), een gigantische slinky van 37 aluminium ringen waar je dwars doorheen moet wandelen om de volgende zaal te bereiken. Vanaf dat moment wordt duidelijk dat Geestgrond geen klassieke overzichtstentoonstelling is met sokkels en vitrines die je vanop een afstandje bekijkt. Regelmatig word je zelf onderdeel van het werk.
Het zijn vooral die gesprekken tussen Gormley en de museumcollectie die blijven hangen. Zo zijn de ontmoetingen met Ensor bijzonder geslaagd. De tentoonstelling toont hoe goed oude en hedendaagse kunst elkaar kunnen versterken wanneer ze niet naast, maar met elkaar worden getoond. Dat begint al bij de Gevallen Kariatide van Rodin en Small Stop Lead VII, maar wordt nog overtuigender in de zaal waar Gormleys loden bodycase-sculpturen Edge, Tree en Field (1984-1985) tegenover Ensors Grijze zee (1888) staan opgesteld. Op papier klinkt dat misschien als een vreemde combinatie, maar in de praktijk werkt ze wonderwel. Ensors zeezicht is één en al grijs. De vreemde figuren van Gormley zijn één en al grijs. Alles voelt zwaar en dof, alsof de sculpturen uit Ensors golven zijn gestapt. De ene figuur heeft een onnatuurlijk lange nek, de andere uitgerekte armen, een derde hangt horizontaal tegen de muur. Tegenover Ensors eindeloze horizon krijgen de figuren iets buitenaards. Het is zo’n zaal waar je automatisch wat langer blijft hangen. Je blik blijft heen en weer springen tussen Ensor en Gormley. Minstens even sterk is de opstelling van Ensors Man van smarten (1891) met Gormleys Murmur (2014). Ensor toont Christus met een pijnlijke grimas en een doornenkroon. In dezelfde ruimte staat Murmur, een gigantische kubus van gietijzeren staven. Wat eerst een abstracte sculptuur lijkt, krijgt gaandeweg iets dreigends. Het raster voelt als een kooi die de hele ruimte overneemt. Daardoor kijk je ook anders naar Ensors Christus, die gevangen lijkt te zitten in zijn eigen kader.
Al even geslaagd is de manier waarop Gormley zijn bezoekers door de tentoonstelling loodst. En zelfs de stad. Want het parcours van Geestgrond beperkt zich niet tot het museumgebouw: het reikt tot op het plein voor het museum en zelfs de Scheldekaaien verderop. In het KMSKA staan zijn sculpturen niet zomaar in de ruimte, ze bepalen hoe je je door het museum beweegt. Dat begint al in de eerste zaal, waar je door Orbit Field III moet wandelen om verder te kunnen. Even later viel mijn oog op Exercise Between Blood and Earth (1979-2026), een doorsnede van een boomstam waarin een klein hoofdje verscholen zit. Vanaf dat moment begint de tentoonstelling steeds meer op een lichaam te lijken. Alsof dat kleine hoofdje de bezoeker zelf voorstelt, dwalend door een landschap. Halverwege bereik je het hoofd, verderop het hart van de tentoonstelling: een verzameling schetsen, foto’s, notitieboeken en inspiratiebronnen die een blik werpen op Gormley’s denkwereld. Het parcours mondt uiteindelijk uit in Cave (2019), een monumentale staalconstructie waarin je opnieuw zelf het werk betreedt. Binnen is het bijna volledig donker. Je tast je een weg door de sculptuur zoals je een grot zou verkennen. Daarmee vat Gormley misschien wel het sterkste aspect van Geestgrond samen. Zijn werk vraagt niet alleen om bekeken te worden. Het vraagt om beleefd te worden. Als bezoeker sta je niet voor de sculpturen, maar er middenin.
Zelf bezoeken?
Wist je dat de bodycases van Antony Gormley gemaakt zijn met afgietsels van zijn eigen lichaam? Niet omdat hij voortdurend zichzelf wil afbeelden, maar omdat hij zijn lichaam gebruikt als een soort universele maatstaf voor de mens. Het maken van zo’n afgietsel is een behoorlijk ingewikkeld proces waarbij heel wat kan mislopen. Eén ding kunnen we alvast verklappen: er komen verrassend veel vaseline en huishoudfolie aan te pas. Benieuwd hoe dat precies werkt?
Coverbeeld: Antony Gormley, ‘Geestgrond’, foto: © Sanne De Block