Een aantal jaar geleden las ik het boek How long ‘til Black Future Month van N. K. Jemisin. Op een interessante, speelse en spannende manier worden literaire fictie en sciencefiction ingezet om opnieuw vorm te geven aan de geschiedenis en de toekomst van mensen uit de Afrikaanse diaspora. Want hoe anders zou de toekomst kunnen zijn als de geschiedenis herschreven zou worden? Tijdens mijn bezoek aan de tentoonstelling Rogue Agents of History in het Wereldmuseum Amsterdam moest ik vaak aan dit boek denken, want ook de Palestijnse kunstenaar Larissa Sansour zet fictie en sciencefiction in als middel om een alternatief perspectief te bieden op de geschiedenis. Het confronteerde mij met hoe maakbaar geschiedschrijving is, en hoe dit samenhangt met de toekomst die je op die fundering kan bouwen.
GO | NO GO #454: Reizen tussen feit en fictie met Larissa Sansour
Gaan of niet gaan: dat bepaal je zelf. Wij geven je – met een kritische blik – tips voor tentoonstellingen. Deze keer ging onze redacteur Silke Drevel naar het Wereldmuseum Amsterdam voor de tentoonstelling ‘Larissa Sansour: Rogue Agents of History’.
Sansour (1973) studeerde beeldende kunst in New York en Kopenhagen, en rondde haar opleiding af in Londen, waar ze momenteel ook woont. Ze is geen nieuwkomer in de kunstwereld: haar werk is onder meer tentoongesteld in het Tate Modern in Londen, MoMA in New York en het Centre Pompidou in Parijs. Ook vertegenwoordigde ze in 2019 Denemarken op de 58ste Biënnale van Venetië. Als een rogue agent, iemand die tegen het systeem in gaat, vult Sansour gaten in de geschiedenis van Palestina en schetst mogelijke toekomstbeelden. Ze vertelt haar verhalen voornamelijk met film, fotografie en installaties, en dit wordt in de vier zalen van de tentoonstelling in het Wereldmuseum verder aangevuld met kostuums, persoonlijke erfstukken, filmrekwisieten, kunstwerken en andere museale voorwerpen. De grens tussen feit en fictie, geschiedenis en mythe, herinnering en verhaal vervaagt, en in dit grijze gebied bevindt zich de kunst van Sansour. Rogue Agents of History is niet alleen fantasierijk en leerzaam, maar ook erg emotioneel geladen.
De tentoonstelling opent met de documentaire Familiar Phantoms (2022). Geïnspireerd door haar eigen herinneringen aan haar jeugd in Betlehem en anekdotes van vier generaties familieleden, creëerde Sansour een mozaïek van persoonlijke verhalen, geschiedenis en trauma. Ze onderzoekt hoe herinneringen worden vormgegeven en opnieuw geïnterpreteerd kunnen worden door de eindeloze veranderende geopolitieke omstandigheden in Palestina. Waar haar overgrootvader aan het begin van de twintigste eeuw nog vluchtte voor het Ottomaanse Rijk, heeft Sansour bijna een eeuw later haar eigen ervaringen met de kolonisatie van Palestina door Israël. Door de herhaling van beelden, en het steeds verder uitbouwen van de verhaallagen, weerspiegelt de montage de grilligheid van het geheugen. De setting van de documentaire, een leeg huis, dient tegelijkertijd als een monument, spookhuis, geheugenpaleis en mausoleum. Deze gelaagdheid van het verhaal en de prachtige beelden zorgen ervoor dat ik niet doorheb dat ik al bijna drie kwartier op een houten museumbankje zit.
De overgang van de eerste film naar de zalen erna is groot. In plaats van een rustige landing sta je meteen tussen de vitrines met kostuums, rekwisieten, museale voorwerpen, en een nieuwe video-installatie. De sfeer van A Sunken Tale of Losses Delayed (2026), het videowerk dat speciaal gemaakt is voor deze tentoonstelling, doet een beetje denken aan een Pirates of the Caribbean-film, een scherp contrast met de meer emotioneel gelaagde documentaire die ik net heb gezien. Maar neem de tijd, en je wordt wederom beloond. Het verhaal speelt zich af op een piratenspookschip dat door de eeuwen heen zielen van drenkelingen redt. Elk van hen is verbonden aan een voorwerp uit Palestina en samen vertellen zij een gefragmenteerde geschiedenis van het land. Dit is ook, evident, de rode lijn tussen het eerste en tweede videowerk. Terwijl je naar de film kijkt, word je omringd door een combinatie aan rekwisieten en museale voorwerpen uit de film. Doordat deze voorwerpen gemengd door elkaar liggen, vervaagt de grens tussen fictie en geschiedenis. Een stenen doosje uit Bethlehem uit de collectie van het Wereldmuseum wordt getoond naast een negentiende-eeuwse zandloper van het Scheepvaartmuseum Amsterdam, en zij delen de vitrine met een porseleinen bord met keffiyeh-print dat Sansour maakte voor haar project Archeology in Absentia (2016). Er liggen meer van dit soort borden in de ruimte; zij vormen de opmaat naar het laatste videowerk in de tentoonstelling: In the Future They Ate from the Finest Porcelain (2016). Hier wordt sciencefiction gecombineerd met archeologie en politiek. In de video wordt verkent hoe mythologie vorm geeft aan de geschiedenis en nationale identiteit; een verzetsgroep heeft porseleinen serviesstukken in de grond begraven in de hoop dat archeologen van de toekomst deze zullen opgraven. Het idee hierachter is om een oorsprongsverhaal te produceren voor een volk en een natiestaat, waarmee hun recht op het land gelegitimeerd wordt en hun verleden dat is uitgewist, wordt herwonnen. De coördinaten van de plekken waar het porselein is begraven staan gegraveerd op metalen Fabergé-eieren, die sterk doen denken aan bommen, en geplaatst in vitrines in de tentoonstelling – een plek waar verhalen worden verteld, bewaard, gelegitimeerd. De tentoonstelling wordt hierdoor behoorlijk meta, en daardoor heel effectief. Sansour bewijst hoe maakbaar de geschiedenis is, hoe invloedrijk de verteller.
Zelf bezoeken?
Als je meer wil leren over de mechanismen achter, en gevolgen van, het uitwissen van geschiedenissen, dan is het boek Potential History: Unlearing Imperialism van Ariella Azoulay een mooi begin. Ben je opzoek naar lichtere kost, maar ben je wel nieuwsgierig naar de diaspora van het Palestijnse volk dan is de roman Too Soon van de Palestijnse theatermaker en schrijver Betty Shamieh een mooi boek om te lezen.
Coverbeeld: ‘Larissa Sansour, still uit: ‘Familiar Phantoms’, 2022, courtesy: The Whitworth