Ik ga graag naar de sauna. Ik herinner me nog goed hoe spannend ik het de eerste keer vond om mijn eigen lichaam te ontbloten voor een groep vreemden. Soms voel ik nog steeds een drempeltje, maar inmiddels voelt het vooral bevrijdend. Wat helpt, is dat de sauna een van de zeldzame plekken is waar je “gewone” naakte lichamen ziet. Daar valt echt op hoe divers we eigenlijk zijn. Een groot contrast met de geïdealiseerde – en daardoor vrij generieke – lichamen die we dagelijks tegenkomen in de modewereld, op sociale media, in reclames of porno: strak, fit en sexy. Of met lichamen die worden gecensureerd, zoals blote tepels op Instagram. Wie net als ik gelukkig wordt van een realistisch en veelzijdig lichaamsbeeld, kan komende maand op nóg een plek terecht: in de tentoonstelling Naakt dat raakt in Museum Arnhem.
GO | NO GO #455: Al dat naakt
Gaan of niet gaan: dat bepaal je zelf. Wij geven je – met een kritische blik – tips voor tentoonstellingen. Deze keer ging onze redacteur Amber van As naar Museum Arnhem voor de tentoonstelling ‘Naakt dat raakt’.
De tentoonstelling biedt een breed overzicht van kunstwerken over naakt van de laatste honderd jaar: schilderijen, sculpturen, werken op papier en fotografie, gemaakt door vrouwelijke en queer kunstenaars en kunstenaars van kleur. De werken zijn ingedeeld in thema’s als ‘Naakt en Identiteit’, ‘Naakt en de blik van een ander’, ‘Naakt en Natuur’ – steeds met de achterliggende vraag hoe we eigenlijk naar het lichaam kijken en wie er zichtbaar mag zijn. Bij de ingang viel mijn oog op een opvallende disclaimer: ‘Let op, veel naakte lichaamsdelen’. Even was ik verrast, is dit tegenwoordig nodig? Die waarschuwing komt niet uit het niets. Museum Arnhem ontving de afgelopen jaren regelmatig klachten van ouders die vonden dat hun kinderen tijdens schoolbezoeken te veel naakt te zien kregen. Opmerkelijk genoeg ging die ophef niet over expliciete of erotische beelden, maar juist over kunstwerken van alledaags naakt, of zelfs naakt dat vooral symbolisch is, zoals de iconische Borstentros (2010) van Maria Roosen in de museumtuin. Blijkbaar zijn we gewend geraakt aan een specifiek, gepolijst beeld van het lichaam, terwijl het “gewone” naakte lijf al snel als te veel wordt ervaren. Naakt dat raakt wil daarvan losbreken met een nadrukkelijk activistische insteek, maar zie je door alle borsten het bos nog wel?
De tentoonstelling brengt mooi in beeld hoe kunstenaars naakt door de jaren heen hebben vastgelegd – en hoe er steeds meer werd onthuld. Dat begint met Suzanne Valadon (1865–1938), Charley Toorop (1891–1955) en Suze Robertson (1855–1922), kunstenaars die een belangrijke verschuiving in gang zetten. Hun intentie was anders dan die van mannelijke tijdgenoten: ze schilderden geen geïdealiseerde muze, maar lichamen die ze zelf konden observeren en verbeelden. Op hun doeken staan naakte dames met vetjes, rimpels, hangende borsten en schaamhaar, hun haren kammend of zittend op bed. Toch voelt hun werk her en der nog wat volmaakt aan. De blonde vrouw op Toorops Liggend naakt (1932) is bijna te perfect, een klassieke schoonheid met blauwe ogen. Vrij traditioneel en subtiel, zou je vanuit ons huidige perspectief kunnen denken; maar dat zegt meer over hoe snel normen verschuiven dan over het lef van deze kunstenaars. De radicaliteit zat destijds niet alleen in wat ze schilderden, maar vooral in het feit dát vrouwen zelf naakten schilderden. Zo creëerden Valadon, Toorop en Robertson het opstapje voor kunstenaars die het lichaam later veel rauwer en explicieter gingen verbeelden. Want na wat beschaafde billen en borsten sta je ineens voor enorme close-ups van vulva’s, in allerlei vormen, maten en kleuren. De een met schaamhaar, de ander met een piercing, met namen als Doortje, Monika en Luna. Deze foto’s uit de serie van de Nederlandse fotograaf Jaimy Gail (1992) zijn nogal in your face, maar ook esthetisch en realistisch. De vulva’s worden niet aangepast aan een ideaal. De tentoonstelling laat zo zien hoe ver kunstenaars in hun eigen tijd kunnen én durven te gaan. Wat honderd jaar geleden radicaal was, oogt nu bijna voorzichtig, terwijl de grens van wat zichtbaar mag zijn nog altijd opschuift. Tegelijk confronteren de hedendaagse werken je met een ongemakkelijke vraag: waarom voelen deze beelden nog steeds zo ongewoon? Te midden van al die blote lijven besef ik me hoeveel lichaamsdelen en -vormen we zelden zien — niet omdat ze niet bestaan, maar omdat ze buiten het perfecte plaatje vallen.
Voor veel kunstenaars is naakt geen onderwerp op zich, maar een manier om te protesteren, taboes te doorbreken en maatschappelijke normen te bevragen. De veelzijdigheid van dat activisme komt sterk naar voren in Naakt dat raakt. Zo hangen er twee werken van de Chinese kunstenaar Li Xinmo (1979) gemaakt met inkt en haar eigen menstruatiebloed. Het taboe op het menstruerende lichaam wordt hier doorbroken, dat van oudsher als vies of onrein werd gezien. Wat doorgaans verborgen blijft, wordt hier letterlijk onderdeel van het kunstwerk. Even verderop hangen intieme aquarellen van de Braziliaanse kunstenaar Rosana Paulino (1967), waarin vrouwenlichamen samensmelten met planten en wortels die uit de huid lijken te groeien. Deze beelden verwijzen naar Afro-Braziliaanse rituelen die ondanks kolonialisme en slavernij zijn blijven voortbestaan. Toch komt die culturele en activistische lading niet overal even sterk naar voren. De tentoonstelling wil veel laten zien over een groot onderwerp, maar de korte zaalteksten en volle opstelling maken het niet altijd eenvoudig om te begrijpen wat je precies ziet en waarom dat ertoe doet. Dat wordt zichtbaar bij foto’s van Carolee Schneemanns Forbidden Action (1979), een performance die in Museum Arnhem plaatsvond, waarin zij zich tijdens een wissel van beveiligers uitkleedde en korte naaktacties uitvoerde. Op de foto’s zie je haar lichaam over een vensterbank kronkelen, terwijl de begeleidende tekst uitlegt dat ze de voyeuristische blik wilde doorbreken. Maar juist doordat het werk alleen in stilstaand beeld en hoog aan de muur wordt getoond, verdwijnt die lichamelijke urgentie. Wat destijds direct en confronterend moet zijn geweest, wordt hier afstandelijk en ingekaderd. Ook gezien de bijzondere band van dit werk met de geschiedenis van dit museum had het een prominentere plek verdiend. Zo raak je gaandeweg de draad een beetje kwijt tussen al die lichamen en betekenissen. Het naakt raakt niet overal in deze tentoonstelling even diep.
Zelf bezoeken?
In de podcast Damn, Honey gaan Marie Lotte Hagen en Nydia van Voorthuizen in gesprek met conservator Manon Braat over de tentoonstelling, de rol van naakt in de kunst en de taboes die daar nog altijd omheen hangen. Zoek naar Aflevering 273: NAAKT op je favoriete podcastplatform. Bovendien verscheen er bij de tentoonstelling een speciale uitgave van het culturele tijdschrift Hard//hoofd, met persoonlijke verhalen, essays en gedichten over het naakte lichaam, waaronder een bijdrage van ons eigen Kunstmeisje Sanne de Rooij.
coverbeeld: Kinke Kooi, ‘Cellulitus 2’, 1992