GO | NO GO #457: Eye(s) open

De filminstallaties laten zien hoe de camera is ingezet als koloniaal gereedschap. Van propagandafilms voor religieuze missies, tot films om wetenschappelijk onderzoek mee te financieren. Of om simpelweg een rooskleurig beeld te schetsen van hoe het leven er in de kolonie uit zag. Degene die de camera bedient, bepaalt wat wordt gezien en wat niet wordt gezien. In de films is werk geen slavernij, en zijn plantages geen machines die alles op hun pad verwoesten. Zoals de installatie van Esther Figueroa (1957, Jamaica) Wat is Suriname? aan het licht brengt. Op vier schermen zien we filmbeelden uit Suriname die gemaakt zijn vanuit een koloniaal perspectief; propagandabeelden van ‘het alledaagse leven’ in Paramaribo, zoals van basisscholen, waarin je Surinaamse schoolkinderen de woorden ‘gewone mensen’ ziet schrijven op het schoolbord. Maar ook beelden van een Nederlandse reclame over bananen. Erdoorheen plaatst de kunstenaar oude beelden van een bulldozer die het oerwoud verwoest, met daarbij een polygoonjournaalstem die het als nieuwste technologische ontwikkeling ophemelt. Ook heeft Figueroa sommige beelden van meeslepende operamuziek voorzien. Ik voel pijn bij de bizarre vanzelfsprekendheid waarmee de Nederlandse stem koeltjes spreekt over de brute vernietiging van de natuur en cultuur. Maar ondanks het koloniale perspectief van de camera, sijpelt er door de beelden ook kracht. Figueira koos ook beelden waarin trotse Surinamers te zien zijn, die hun cultuur blijven vieren en hun waardigheid koesteren in de moeilijke omstandigheden. De installatie voelt daardoor tegelijk als een monument om bij te rouwen als een ode aan iedereen die zich verzet tegen een onderdrukker.

Wat de tentoonstelling ook toont is wat kolonialiteit betekent. Niet kolonialisme, als iets wat ooit was, maar een voortdurende manier om naar de wereld te kijken. Hoe land wordt gezien als iets wat we kunnen bezitten, uitbuiten en uitputten: van de bodem tot de planten, dieren en mensen. Een blik die de eerder genoemde film van Miranda Pennell laag voor laag afpelt. Door het aanleggen van de plantages worden leefgebieden van dieren afgebrand. Die dieren, zoals de orang-oetan, worden gevangengenomen en in houten kisten verscheept naar Europese dierentuinen. In de film vertelt de orang-oetang hoe ze Chloe heette in Berlijn, en Jenny in Londen, en hoe ze in 1924 stierf van de kou. Haar lichaam werd van haar afgepakt, en ze belandde als museumstuk in het zoölogisch instituut. Het koude hart van het koloniale rijk, noemt ze dat. ‘Het einde voor wie, en van wat,’ vraagt ze zich af over haar eigen levensverhaal. Gaan deze mechanismen niet nog altijd door? Hoe kijken we naar bomen waar we schuine wonden in snijden om witte rubberdruppels aan te onttrekken? In het werk van Sabine Groenewegen (1985, Nederland) zie je rijen huilende bomen, en de manier waarop hun tranen uiteindelijk worden samengeperst tot rubber. Uiteindelijk zien we mensen op zwart-witbeelden vrolijk op fietsen (inderdaad, met rubberen banden) door de stad rijden. Toch weet je meteen, dit gaat niet alleen over toen. Na het zien van de films weet ik dat ik altijd aan de gedachten van gevangengenomen en opgezette dieren en kapotgemaakte bomen zal denken. Hun geesten dwalen rond op dit vreemde continent. De kunstenaars in Eye zijn als het ware vertalers van hun gefluister. Het westen kan er maar beter naar leren luisteren.