Achter de draaideuren van banken, receptiebalies van advocatenkantoren en vergaderzalen van projectontwikkelaars gaan vaak verrassend goede kunstwerken schuil. Ik heb ze altijd fascinerend gevonden, die bedrijfscollecties. Wat doet een schilderij of sculptuur op een plek waar mensen werken, vergaderen en belangrijke beslissingen nemen? Natuurlijk fleurt kunst een kantoor met systeemplafond op, maar kunst op de werkvloer kan veel meer dan dat. Ze brengt gesprekken tussen collega’s op gang, prikkelt de verbeelding, laat zien waar een organisatie voor staat en kan in sommige gevallen voordelig zijn voor de belastingaftrek. Buiten het kantoorpand vormen bedrijfscollecties bovendien een belangrijke voedingsbodem voor de hedendaagse kunstwereld. Een aankoop is niet alleen een belangrijke bron van inkomsten voor een kunstenaar, maar kan ook het begin zijn van nieuwe opdrachten of zelfs een vliegende start van een carrière.
GO | NO GO #462: Bedrijfscollecties met verborgen kunstschatten
Gaan of niet gaan: dat bepaal je zelf. Wij geven je – met een kritische blik – tips voor tentoonstellingen. Deze keer ging onze redacteur Roísín Douglas naar het Noordbrabants Museum voor de tentoonstelling ‘Samenspel. Waar verbeelding ruimte maakt’.
Jammer genoeg blijven veel van die collecties verborgen voor iedereen zonder toegangspasje. Gelukkig komt daar langzaam verandering in. Steeds vaker lenen bedrijven werken uit hun collectie aan musea en presentatie-instellingen, waardoor een veel groter publiek deze verborgen schatten kan ontdekken. Zo ook in de tentoonstelling Samenspel. Waar verbeelding ruimte maakt. Ter gelegenheid van het vijftigjarig bestaan van de kunstcollectie van BPD | Bouwfonds Gebiedsontwikkeling is een selectie van kunstwerken tijdelijk ondergebracht in Het Noordbrabants Museum. Naast het ontwikkelen van woonwijken in Nederland en Duitsland geeft BPD al jarenlang opdrachten voor kunst in de openbare ruimte. In deze tentoonstelling vormen vier van die kunstprojecten de bakens. Daaromheen ontvouwt zich een selectie van werken uit zowel de bedrijfscollectie als de collectie kunst in de openbare ruimte, onderverdeeld in vijf elkaar overlappende thema’s. Het resultaat is een rijkgevulde en veelzijdige tentoonstelling met zo’n tachtig kunstwerken. Van een vrouwenportret met losse penseelstreken van Auguste Renoir (1841-1919) en een stoel met kleed van Dom van der Laan (1904-1991) uit de periode 1960-1980 tot een video-installatie van Paulien Oltheten (1982).
De thema’s Binnen, Buiten, Natuur, Ik en de ander en Eindeloze mogelijkheden lijken eenvoudig, maar zitten verrassend goed in elkaar. Neem bijvoorbeeld het thema Binnen: dat vertrekt bij de muren, kamers en plekken waar we ons dagelijks doorheen bewegen en die ons omhullen. De krijttekening in zwart-wit van Juan Muñoz (1953-2001) verbeeldt een verstild interieur; tegen een zwarte achtergrond ontstaat in fluwelen toets een bank met aan de voet een tapijt, daarboven een schilderij met drie dansers en een ladekastje in de hoek van de woonkamer. Ook de zwart-wit foto’s door Emmy Andriesse (1914-1953) van het gastenverblijf waar Vincent van Gogh in Saint-Rémy verbleef, lijken op het eerste gezicht documentair. Toch vertellen deze interieurs een verhaal, zonder dat de bewoner zelf zichtbaar is. Daarmee laten deze interieurportretten, een subgenre dat opkomt in de achttiende eeuw, je niet alleen nadenken over hoe je je beweegt door een fysieke ruimte, maar bovenal over de persoon die zich heeft bevonden. Welke sporen van menselijke aanwezigheid kan de oplettende kijker hierin vinden?
Misschien wel het sterkste aan Samenspel is dat de tentoonstelling je niet voortdurend bij de hand neemt. In plaats van pasklare antwoorden in de begeleidende teksten, krijg je het vertrouwen om zelf verbanden te leggen tussen de werken. En dat blijkt verrassend leuk. De introductievideo zet meteen de toon: medewerkers van het Noordbrabants Museum en BPD beschrijven met gesloten ogen een kunstwerk dat hen is bijgebleven. Geen kunsthistorische analyse, maar een verhaal vanuit de herinnering. Vervolgens kom je die werken zelf tegen in de tentoonstelling en ga je bijna automatisch vergelijken: zie ik hetzelfde of juist iets heel anders? Het luchtige tentoonstellingsontwerp door Jimmy Stegeman speelt hier ook slim op in. De verschillende thema’s voelen als afzonderlijke kamers, maar dankzij de doorkijkjes blijven ze voortdurend met elkaar in gesprek. Precies zoals de beroemde Nederlandse architect Aldo van Eyck (die het Burgerweeshuis in Amsterdam ontwierp waar BPD nu gevestigd is, om het helemaal meta te maken) het ooit bedoelde met zijn idee van ‘een huis als een stad, een stad als een huis’. Die open blik werkt aanstekelijk. Op de zaal hoor ik twee vrouwen discussiëren over een bronzen sculptuur van Sjoerd Buisman (1948). De een ziet een vogelnest, de ander een doornenkroon van Christus. Over één ding zijn ze het direct eens: wat bijzonder dat deze verborgen kunstschat eindelijk van de kantoortuin naar het museum is gehaald.
Zelf bezoeken?
Een leuke ontdekking: Nederlandse bedrijven beheren samen maar liefst 100.000 kunstwerken. Om deze bijzondere verzamelingen zichtbaar te maken werd in 2005 de Vereniging Nederlandse Bedrijfscollecties opgericht. De vereniging is hét kennisplatform voor organisaties die kunst verzamelen en delen. Via hun kalender kun je ontdekken welke werken uit deze collecties op dit moment ergens te bewonderen zijn. En nog een tip: kijk de volgende keer dat je een kantoor binnenloopt eens goed om je heen. Misschien staat er geen gewone plant in de hoek, maar een verborgen kunstschat.
Coverbeeld: Zaalopname, ‘Samenspel. Waar verbeelding ruimte maakt’, foto: Rob Lipsius