‘Europa is van Picasso, Matisse en Braque en vele anderen. India is alleen van mij,’ schreef de Hongaars-Indiase Amrita Sher-Gil (1913-1941) in 1938 aan een bevriende kunstkenner. Een gedurfde uitspraak voor de toen 25-jarige kunstenaar, die vastberaden was een betekenisvolle modernist in India te worden. Drie jaar later, enkele dagen voor de opening van haar eerste grote solotentoonstelling, stierf Sher-Gil compleet onverwachts. De doodsoorzaak bleef onbekend. Ze liet een oeuvre van 174 gedocumenteerde werken na, waarvan het grootste deel wordt bewaard door de National Gallery of Modern Art in New Delhi. Ongeveer een derde daarvan is nu bij hoge uitzondering buiten India te zien, in het Drents Museum in Assen. Deze selectie bewijst dat we Sher-Gils zelfverzekerdheid vooral niet moeten verwarren met hoogmoed: haar eerlijke, kleurrijke (zelf)portretten en landschappen zijn, ondanks haar vroegtijdige overlijden, van grote betekenis geweest voor de moderne kunst in India.
GO | NO GO #463: De werelden van Amrita Sher-Gil
Gaan of niet gaan: dat bepaal je zelf. Wij geven je – met een kritische blik – tips voor tentoonstellingen. Onze redacteur Sanne de Rooij bezocht ‘Amrita Sher-Gil – Europa is van Picasso, India is van mij’ in het Drents Museum in Assen.
Bijna kwamen de kunstwerken van Sher-Gil helemaal niet meer naar Nederland. Het Indiase Ministerie van Cultuur vond de huidige geopolitieke situatie in Zuidwest-Azië te instabiel om de werken te laten reizen, en de tentoonstelling kon geen doorgang vinden. Sher-Gils kunstwerken behoren tot het nationaal erfgoed van India en mogen alleen met speciale toestemming van de regering het land verlaten. In recordtijd realiseerde het Drents Museum een vervangende presentatie. Meer dan twintig Nederlandse musea hielpen het Drents Museum door schilderijen en tekeningen uit eigen collectie uit te lenen. Ode aan Amrita Sher-Gil, met werken van Sher-Gils West-Europese inspiratiebronnen en tijdgenoten, bleek gelukkig een tijdelijke introductie op het werk en de nalatenschap van de kunstenaar. Twee maanden later dan gepland maakte Ode aan plaats voor Amrita Sher-Gil zélf, en werd de langverwachte tentoonstelling – waar het museum meer dan zes jaar aan had gewerkt – alsnog geopend. Het is de eerste keer dat er in Nederland een groot overzicht van de kunstenaar te zien is.
Aan de hand van circa zestig schilderijen en tekeningen volgt de tentoonstelling Sher-Gils korte, maar onmiskenbaar invloedrijke en productieve carrière: van haar geboorte in Boedapest naar haar leven in opeenvolgend Simla, Parijs en Lahore. Toch opent Amrita Sher-Gil niet met een werk van Sher-Gil zelf, maar met foto’s gemaakt door haar vader Umrao Singh Sher-Gil (1870-1954), haar partner Victor Egan (1911-1997) en haar neefje Vivan Sundaram (1943-2023). Al van jongs af aan poseerde Sher-Gil voor en samen met haar familie. En hoewel de prachtige zwart-witfoto’s een waardevol inzicht bieden in Sher-Gils duale identiteit en de aristocratische Sikh-familie waarin ze opgroeide, benadrukken ze – nog voordat we haar eigen werk hebben gezien – onbedoeld vooral haar schoonheid en voorkomen, en niet haar kunstenaarschap. Een gemiste kans, helemaal wanneer aan het einde van de donkere eerste zaal, enigszins verscholen in de doorgang naar het vervolg van de tentoonstelling tóch al een zelfportret uit circa 1930 van Sher-Gil blijkt te hangen. De toen zeventienjarige kunstenaar schilderde zichzelf in Parijs, waar ze op dat moment studeerde aan de prestigieuze École des Beaux-Arts, breed lachend en gekleed in een donkerblauwe sari. Een voor het begin van de twintigste eeuw ongebruikelijk en daardoor razend interessant beeld: een jonge vrouwelijke kunstenaar die brak met de conventionele tradities en zich op geheel eigen wijze portretteerde. Waarom ontmoeten we niet eerst Sher-Gil zoals zij zichzelf zag, voordat we haar zien door de ogen van anderen?
Sher-Gils persoonlijke én artistieke zoektocht wordt in de rest van de tentoonstelling steeds zichtbaarder. Naast portretten van familieleden, geliefden en vrienden schilderde ze in Parijs talloze zelfportretten waarin ze speelde met haar eigen Hongaars-Hindoestaanse identiteit. We zien haar in kleurrijke sari’s met een bindi tussen haar wenkbrauwen en in westerse kleding naar de laatste Franse mode. Maar haar verlangen naar India groeide. Dáár, schreef ze, lag haar toekomst als kunstenaar. In 1934 keerde ze terug en vond ze de inspiratie waar ze naar op zoek was. Ze reisde door het land, maakte kennis met verschillende Indiase gemeenschappen en richtte haar blik steeds nadrukkelijker op het dagelijks leven van de bevolking. Sher-Gils terugkeer naar India markeert een keerpunt in haar kunstenaarschap. Haar vormentaal veranderde: ze abstraheerde haar figuren steeds verder, en het heldere kleurenpalet uit haar Parijse periode breidde ze uit met donkerdere aardse kleuren. Die omslag is in het Drents Museum goed zichtbaar. Zo toont Drie meisjes (1935) een drietal jonge vrouwen in Amitshar, bijna levensgroot geschilderd. Hun hoofden zijn omlaag gebogen en van de toeschouwer afgewend; de ingetogen, aardse kleuren waarmee Sher-Gil ze tot leven bracht, liet ze contrasteren door een van de meisjes in een ijsgroene sari te schilderen. En op Brahmacharis (1937) verbeeldde ze een groep jonge, in witte dhoti’s geklede asceten uit Shimla tegen een dieprode achtergrond – een sereen, spiritueel tafereel doordrongen met culturele diepgang. Opvallend veel vrouwen die sober en zwaar werk verrichtten, en de landschappen waarin zij in armoede leefden, werden onderwerp van haar schilderijen en tekeningen. Zelf beschouwde ze het als haar taak om ‘door middel van lijnen, kleuren en ontwerpen een vertolker te zijn van het leven van de mensen, in het bijzonder het leven van de armen en de verdrietigen.’ Deze keuze leverde haar ook kritiek op. Sher-Gil – zelf afkomstig uit een aristocratische familie – werd bekritiseerd in de manier waarop zij de levens van minder bevoorrechte mensen weergaf. Haar schilderijen zouden de mensen die ze afbeeldde exotiseren en daarmee de problematische verhouding tot haar eigen geprivilegieerde positie blootleggen. Standvastig bleef Sher-Gil bij haar onderwerpkeuze, ondanks de kritiek. Maar haar vormentaal was overduidelijk nog volop in ontwikkeling toen ze plotseling stierf. Ze stond op het punt door te breken als kunstenaar. India was misschien niet alleen, maar absoluut óók van Sher-Gil – dat heeft ze alleen nooit zelf mogen meemaken.
Zelf bezoeken?
De Amerikaans-Indiase filmmaker Mira Nair maakt momenteel een biopic gebaseerd op het leven en werk van Amrita Sher-Gil. In gesprek met The New York Times vertelt Nair waarom Sher-Gils verhaal haar persoonlijk raakt. De film Amri gaat naar verluidt halverwege 2027 in première. Nog heel even geduld hebben dus. Wil je nu al meer weten over Sher-Gil? Lees dan Amrita Sher-Gil: A Life (2006) van Yashodara Dalmia, luister naar de podcastaflevering Amrita Sher-Gil van OVT Doc of meld je aan voor het panelgesprek Op zoek naar Amrita onder leiding van cultuurjournalist Yuki Kho op 13 september in het Drents Museum.
Coverbeeld: Amrita Sher-Gil, ‘Haldi (geelwortel of kurkuma) malers, Saraya (India)’, circa 1940, National Gallery of Modern Art, New Delhi