Ik beken. Ik ben het soort mens dat kunst het liefst van al bezoekt in een white cube. Gewoon wat witte muren en enkele schilderijen op een rij. Klaar. Geen stoorzenders. Alleen De Kunst. Ik moet dan ook even slikken als ik de gigantische Brabantse Leeuw boven de toegangspoort van Kasteel van Gaasbeek zie. Ik ben hier voor hedendaagse kunst en kijk, daar zijn de wapenschilden al. Het 800 jaar oude kasteel ligt in het groene Pajottenland, op een boogscheut van Brussel. Toen de laatste eigenares, markiezin Marie Arconati Visconti, het kasteel in 1913 aan de Belgische staat schonk, was het haar expliciete wens om er een museum van te maken. En zo geschiedde. In 1924, een jaar na haar dood, opende het kasteel de deuren voor het brede publiek. Meer dan honderd jaar later trek ik met lichte tegenzin naar het kasteel voor de tentoonstelling Clara Spilliaert / Soil Mate. Want hoe goed hedendaagse kunst ook tot haar recht kan komen in een historische omgeving, ik vrees altijd een beetje dat er simpelweg te veel te zien is (en het er muf ruikt).
GO | NO GO #464: Er krioelt iets bij Clara Spilliaert
Gaan of niet gaan: dat bepaal je zelf. Wij geven je – met een kritische blik – tips voor tentoonstellingen. Deze keer was onze redacteur Sofie Huvaere in Kasteel van Gaasbeek, Lennik voor de tentoonstelling ‘Clara Spilliaert / Soil Mate’.
Die gigantische leeuw is trouwens niet alleen voor mij even slikken. Toen Spilliaert (1993) op haar zestiende vanuit Tokio naar België verhuisde, zag ook zij de leeuw overal opduiken. Een nogal merkwaardige kennismaking met haar nieuwe thuisland, kan ik me zo voorstellen. Het dier zou een belangrijke rol in haar werk gaan spelen. In het begin associeerde ze de leeuw met de gezellige soepkommen van haar grootouders, pas later werd ze zich bewust van de politieke gelaagdheid ervan en besliste ze om haar eigen wapenschilden te maken. Het Kasteel van Gaasbeek is in dat opzicht dus helemaal niet zo’n vreemde plek voor Spilliaerts werk. Net als in haar tekeningen en keramische werken staat deze plek bol van hybride, symbolische en soms ronduit bizarre beelden. Maar kan Spilliaerts fragiele wereld ook opboksen tegen al die meubels, ornamenten, geschiedenis, donkere kamers en ander gepriegel?
Mijn vrees lijkt bij aankomst niet helemaal onterecht. Voor ik ook maar één werk van Spilliaert te zien krijg, moet ik door een smalle gang en twee kamers, om uiteindelijk in het Kunstkabinet te belanden dat volgestouwd is met schilderijen en beelden uit de collectie van het kasteel. Goed uit je doppen kijken dus, want hier spot je twee kleine werken van Spilliaert: een schilderij van een vrouw die gretig in een Oost-Indische kers hapt (Untitled uit 2017) en het prachtige Figwasp (2022), een aquarel op gips van een vijg met de wespjes die evoor zorgen dat de vrucht zoet kan rijpen. Niet voor niets haalde dit magnifieke werk de cover van het kunsttijdschrift OKV. Het duurt niet lang voor ik mijn mening over kunst in een historische setting begin bij te stellen. Want hoe langer ik rondloop, des te meer ik merk dat Spilliaerts kunst eigenlijk wonderwel past tussen al die eeuwenoude wapenschilden met slangen en meubels gedecoreerd met leeuwenkoppen. De leeuwen en andere mens-dierwezens die ik hier tegenkom, lijken zelfs rechtstreeks uit haar werk te zijn ontsnapt. In de archiefzaal vind je de reeks van twintig kleine keramieken wapenschilden die Spilliaert in 2020 maakte. Zij vult de fictieve wapenschildjes niet met wapens en spreuken, maar met persoonlijke en soms behoorlijk intieme symbolen. Zo verschijnt tussen de leeuwmensen en andere vreemde figuren ook een koperspiraaltje. Een niet te missen detail. En dat er in zo’n overvolle plek al eens iets aan je aandacht ontsnapt, lijkt het Kasteel van Gaasbeek trouwens zelf goed te beseffen. Een bezoekersgids loodst je kamer per kamer door de tentoonstelling en toont met foto’s precies waar je de werken van Spilliaert kunt vinden. Handig, want zo hoef je niet op goed geluk tussen eeuwenoude schilderijen en meubels te speuren. Maar het kasteel gaat nog een stap verder. Op de website vind je een visueel stappenplan dat je bezoek van begin tot einde in beeld brengt: van de ingang en de verschillende ruimtes tot wat je onderweg kunt verwachten. Voor wie nood heeft aan houvast kan zo’n overzicht een wereld van verschil maken. Het is een mooi voorbeeld van hoe toegankelijkheid niet alleen zit in een hellend vlak of een lift, maar ook in het wegnemen van mentale drempels. En dat doet Het Kasteel van Gaasbeek opvallend goed.
Het zijn vooral Spilliaerts tekeningen en schilderijen die me helemaal voor haar winnen. Ze zijn fijn en fragiel, maar tegelijk zit er behoorlijk wat leven in. In Kalender (2017) volgt ze een vrouw gedurende een volledig jaar in een kleine ommuurde tuin. Twaalf schilderijen, één voor elke maand, met de dagen en maanstanden erbij. We zien de vrouw tuinieren, druiven eten en masturberen. Geen maand is hetzelfde, en toch keert alles steeds terug. Het werk doet me denken aan hoe mijn eigen lichaam voortdurend verandert en meebeweegt met cycli. Spilliaert lijkt die lichamelijke veranderingen niet als iets uitzonderlijks te bekijken, maar als een vanzelfsprekend onderdeel van het leven. Die fascinatie voor cycli trekt ze vervolgens veel verder door dan het menselijk lichaam. Het hoogtepunt van de tentoonstelling is voor mij Soil Mate (2026), een nieuwe stop-motionfilm van twaalf minuten waarin we de cyclus van een aardworm volgen. Het idee voor de video ontstond tijdens een picknick met haar zus en nichtje in de binnentuin van het kasteel. Op een bepaald moment in de video vormen de wormen zelfs een paar prachtige, bijna menselijke lippen. Ook hier laat Spilliaert de grens tussen mens en dier op een tedere manier vervagen. Van mens naar dier, van lichaam naar natuur: bij Spilliaert lijken die grenzen behoorlijk poreus. Ze kijkt niet naar de mens als een wezen dat boven de natuur staat, maar als een onderdeel ervan. De wormen die Spilliaert tijdens die picknick onder haar deken ontdekte, zaten al die tijd gewoon in de tuin van het kasteel. Net zoals de leeuw boven de poort blijken ook zij perfect te passen in Spilliaerts wereld.
Zelf bezoeken?
Wil je weten hoeveel werk er schuilgaat achter twaalf minuten stop-motion? Kom dan op vrijdag 18 september naar Kasteel van Gaasbeek voor een artist talk met Clara Spilliaert. Ze vertelt hoe Soil Mate ontstond: van de wormen die ze tijdens een picknick in de kasteeltuin ontdekte tot het beeld per beeld tot leven brengen van de glibberige vriendjes. Je krijgt een inkijk in haar inspiratiebronnen, haar artistieke praktijk en vooral in het arbeidsintensieve proces dat bij stop-motion komt kijken. Daar wil je bij zijn.
Coverbeeld: Zaaloverzicht ‘Clara Spilliaert – Soil Mate’, Kasteel van Gaasbeek