De eerste bladzijde van een nieuw boek. Ochtenden. Bladeren die oranje kleuren of de eerste bloemen die uit hun knopjes kruipen. Ik heb een grote liefde voor dingen die beginnen. Het gevoel dat alle opties nog open liggen. Iemand leerde me ooit dat je in het leven altijd opnieuw kan beginnen, een geruststellende gedachte die ik koester. Maar als het erop aan komt, rijst automatisch de vraag: hoe doe je dat, opnieuw beginnen? Hoe geef je een begin vorm? Schrijver Valeria Luiselli, wier roman Begin midden einde ik onlangs verslond, stelt dat we in een tijd leven waarin we ons opnieuw moeten verhouden tot de wereld. De klimaatcrisis en extreemrechts hebben de wereld onomkeerbaar veranderd, en we moeten onszelf opnieuw betekenis leren geven in deze beangstigende realiteit. De hoofdpersonen in Luiselli’s boek grijpen terug naar oude mythen, bij uitstek voorbeelden van beginnen. Kunnen mythen ons vertellen hoe we de toekomst kunnen vormgeven?
GO | NO GO #467: Moeders, dochters en mythes
Gaan of niet gaan: dat bepaal je zelf. Wij geven je – met een kritische blik – tips voor tentoonstellingen. Onze redacteur Laura Korvinus bezocht de tentoonstelling ‘Creation Myths and Other Beginnings’ in Nest in Den Haag.
De nieuwe tentoonstelling in Nest, Creation Myths and Other Beginnings, stelt deze vragen ook, en zoekt daarbij antwoorden in de beeldende kunst. Maar de tentoonstelling brengt geen werken bij elkaar over mannelijke helden die het tegen de goden willen opnemen (en een scheerbeurt nodig hebben). In plaats daarvan vind je er alternatieve scheppingsverhalen die niet in dikke stoffige boeken te vinden zijn, maar door generaties moeders aan dochters zijn verteld. Over godinnen uit eeuwenoude matriarchale samenlevingen. Verhalen die in cirkels bewegen, of verhalen die speculeren over andere mogelijkheden. Al lopend door de tentoonstelling vraag ik me af: wat vinden we in die andere vertellingen, en nog belangrijker, in de kunstwerken die ze verbeelden? Waar komen we uit als we een ander beginpunt kiezen?
Scheppingsverhalen kunnen onze kijk op de wereld sterk beïnvloeden. Ze bevatten informatie over wat de verhoudingen tussen mensen zouden “moeten” zijn. Denk maar aan Eva, die ontstaat uit de rib van Adam, en een verboden eet appel waardoor ze beide verbannen worden uit het paradijs. In de introductie benoemt de curator hoe dit verhaal bij haar, als jong meisje dat opgroeide in het katholieke zuiden, vragen opriep. In de tentoonstelling laat ze werk zien van kunstenaars die putten uit verschillende oude tradities waarin vrouwen heel andere rollen hebben dan alleen als de rib van een ander. Zoals de enorme vuurrode houten gieren van Müge Yilmaz (1985) die over de muren zweven. Yılmaz baseerde deze sculpturen op symbolen die in Çatalhöyük en Gobleki Tepe werden gevonden, eeuwenoude Neolithische opgravingen in Turkije die laten zien dat genderongelijkheid lang niet altijd en overal de standaard was. Onderzoekers stellen dat vrouwen en mannen in deze samenlevingen behoorlijk gelijkwaardig waren. Ze deden bijvoorbeeld hetzelfde soort werk, aten hetzelfde en spendeerden evenveel tijd binnen- als buitenshuis. De blauwe tentoonstellingwand voert je vanaf de lucht mee naar de zee, waar Mounira Al Solhs (1978) film A Dance With Her Myth geprojecteerd wordt naast kleine houten bootjes. In de film verdraait ze de ontstaansmythe van Europa, een prinses uit Tyrus (in het huidige Libanon) die wordt ontvoerd door Zeus, vermomd als stier. In plaats van Zeus die de knappe Europa ontvoert, vertelt Al Solh in haar video een verhaal waarin Europa besluit dat ze de wereld wil zien, en Zeus daarvoor aan het lijntje houdt. De video is een prachtige stop-motion met tekeningen vol zachte randen, maar felle kleuren. Er zit vuur in haar tekeningen. Haar Europa is onverschrokken en levenslustig. Ik vraag me af: wat leert het ons, wanneer een alternatief verhaal, door de verandering van kleine details, misschien wel vruchtbaarder is dan de oude vertelling? Misschien moeten we onszelf vaker de speelsheid van Al Solh permitteren als we oude verhalen opnieuw vertellen, wie weet wat we daardoor allemaal nog ontdekken.
Veel van de kunstwerken breken met dominante patriarchale ideeën – ze zoeken naar het verhaal dat we zouden vertellen als we terugkijken via moeders en grootmoeders. Terwijl ik door de tentoonstelling loop, klinkt de eerste zin uit het boek van Luiselli steeds in mijn hoofd: ‘In het begin waren er een moeder en een dochter.’ In de hoek van de tentoonstelling hangt een zwart kleed als een donkere mantel vanaf het plafond naar beneden. Daarop zijn kleine borduursels te zien van rood garen. Het is Tatreez, een Palestijnse borduurtraditie die van moeder op dochter wordt doorgegeven. Ieder dorp heeft zijn of haar eigen beeldtradities. Mounira Al Solh maakte Red Cypress Textile (2025) samen met de organisatie die vrouwen in Palestijnse vluchtelingenkampen helpt en de traditie in leven houdt. De figuurtjes spikkelen het zwarte kleed als kleine druppels bloed. Van dichtbij zie ik dat sommige borduursels een kleiner en een groter figuurtje naast elkaar verbeelden, alsof het naast cipressen ook een moeder en haar kindje zijn. Als ik lees dat de cipres een symbool is van zowel rouw als veerkracht, herinnert het me eraan hoe kleine handelingen, zoals borduren, licht kunnen bieden in donkere periodes en een houvast om door te gaan kunnen zijn. Ook het werk van Selma Selman (1991) raakt me door hoe klein en subtiel het op het eerste gezicht lijkt: een eindeloze stroom van de woorden ‘The Mother, The Mother of my Mother’s Mother’, die om cirkelvormige pilaren met potlood zijn geschreven. Die fragiliteit, net als van het borduurwerk, laat zien hoe kwetsbaar verhalen zijn die we alleen doorvertellen, in keukens of in woonkamers, terwijl er haren worden gevlochten en eten wordt gemaakt. Maar tegelijk voel ik hoe veel wijsheid er besloten ligt in deze verhalen die door generaties worden doorverteld. Over doorzettingsvermogen, kwetsbaarheid, de kracht om te transformeren en jezelf opnieuw uit te vinden. We hoeven er alleen maar wat vaker naar te luisteren.
Zelf bezoeken?
Ik kon niet kiezen, dus geef twee boekentips! Het komt niet als een verrassing dat mijn eerste tip het boek Begin midden einde van Valeria Luiselli is. Of eigenlijk moet ik zeggen: het multimediale project. Want Luiselli maakte niet alleen een geschreven roman, maar creëerde daarnaast ook een soundscape voor het boek, vol zeegeluiden, ruisende Siciliaanse winden en drukke vismarkten. Maar ook het waanzinnige The Patriarchs van wetenschapsjournalist Angela Saini. Saini onderzoekt daarin hoe het komt dat een patriarchale samenleving zo onvermijdelijk lijkt. Ze vertelt onder andere uitgebreid over Çatalhöyük, en laat met vele andere voorbeelden zien dat dit helemaal niet zo onvermijdelijk is, maar juist hoe het patriarchaat steeds opnieuw uitgevonden wordt. Een toegankelijk geschreven schatkist aan inzichten waarom we nooit moeten accepteren dat ongelijkheid de norm is.
Coverbeeld: Rithika Merchant, ‘Sun Feeders,’ 2021, collectie de Bueil & Ract-Madoux, Parijs