GO | NO GO #468: Scanning… de Nederlandse fotografie

Veel kunstwerken Quickscan 3 gaan over kwesties als klimaatverandering, discriminatie, genocide of homofobie. Fotografie is misschien ook wel het perfecte medium om ongelijkheid in de samenleving mee te bekritiseren, want het drukt je met de neus op de feiten. In The Landscape as Witness (2018-2026) laat Sakir Khader (1990) zien dat zelfs een ‘eenvoudige’ landschapsfoto nooit volledig neutraal kan zijn. Het werk draait om een zwart-witfoto van een uitgestrekt Syrisch landschap. Eerder liep dwars door dit landschap een loopgraaf, die Khader met witte pen op de foto heeft getekend. Ook omcirkelde hij de posities van zware artillerie, scherpschutters en mortieren, en de plekken waar het leger van het Syrische regime gestationeerd was. Linksonder staan de woorden ‘land gedrenkt in bloed’ en omschrijft Khader een gevecht op 9 november 2018, waarbij 22 Syrische rebellen werden gedood door Syrische en Russische troepen. In het landschap zelf is het bloedvergieten nog amper terug te zien, maar het lukt Khader om het heden en verleden samen te brengen in één beeld. Ook in het werk van Bebe Blanco Agterberg (1995) ontmoeten heden en verleden elkaar. Voor Pretend there is water (2026) maakte ze foto’s op plekken in Nederland waar het water nooit ver weg is, zoals Schokland en Marken. Op die foto’s spelen acteurs oude mythes en verhalen over water na. De angst en het ontzag voor het water die uit die verhalen blijken, zijn met het oog op klimaatverandering ook eeuwen later nog relevant.

Het is met de opkomst van kunstmatige intelligentie geen wonder dat kunstenaars in Quickscan 3 reflecteren op de rol van AI in onze samenleving én in hun eigen werk. Jan Hoek (1984) gebruikt bijvoorbeeld generatieve AI om videoportretten te maken van mensen die in onze samenleving vaak over het hoofd worden gezien. Hij vraagt hen hoe zij het liefst afgebeeld zouden worden, en voert op basis daarvan prompts aan het algoritme. Het is een reactie op de clichématige en soms ronduit kwetsende AI-beelden die vooral door radicaal-rechtse politici op sociale media worden gebruikt. Ook in Trompe l’oeil (2026) van Esther Hovers (1991) en Raphaël Dallaporta (1980) speelt AI een rol. De titel van hun werk, die letterlijk ‘bedrieg het oog’ betekent, heeft betrekking op het trucje dat ze met AI-bewakingssystemen in Parijs uithaalden. Ze plaatsten namelijk cardboard cutouts van mensen in het straatbeeld, die door de hightech camera’s werden aangezien voor echte voorbijgangers. In de tentoonstelling zijn foto’s van het project te zien, net als een aantal mini-versies van de kartonnen voorbijgangers. Het kunstenaarsduo stelt ermee vragen bij onze steeds ‘slimmer’ wordende maatschappij: want hoe ‘smart’ is een surveillancesysteem nu echt als het karton niet kan onderscheiden van vlees en bloed

Coverbeeld: Sarah van Rij, ‘Collage XII’, 2026, © Sarah van Rij