Ik leer veel van mijn ouders. Zo had ik eens een gat in mijn boodschappentas en klapte een potje pesto genadeloos kapot op de dorpel. De smurrie liet meteen een grote, vettige vlek achter. Wie wist raad? Mijn ouders natuurlijk. ‘Gewoon wat keukenpapier drenken in lijnzaadolie, erop deppen en de vlek verdwijnt vanzelf.’ Zolang zij er zijn, is ChatGPT overbodig. Naast huis-, tuin- en keukenmiddeltjes leer ik van hen ook veel over muziek en kunst. Mijn vader stond zijn hele carrière voor de klas, en elk jaar nam hij zijn leerlingen mee naar een museum. Thuis vertelde hij dan over de werken die hem waren bijgebleven. Zo bezocht hij ooit Mu.Zee in Oostende, waar hij op slag verliefd werd op Storm (1936) van de Belgische kunstenaar Jean Brusselmans (1884-1953). In Storm hobbelen twee vissersbootjes op woelige golven. Boven de donkere zee hangen dreigende, zwarte onweerswolken, waar dikke gele zonnestralen doorheen breken. Linksonder signeerde Brusselmans het werk in een sierlijk handschrift. 10 op 10 voor schoonschrift.
GO | NO GO #474: Kijken en kijken naar Jean Brusselmans
Gaan of niet gaan: dat bepaal je zelf. Wij geven je – met een kritische blik – tips voor tentoonstellingen. Deze keer was onze redacteur Sofie Huvaere in Bozar, Brussel voor de tentoonstelling ‘Jean Brusselmans – Schilder van nature’.
De liefde voor Jean Brusselmans is van mijn papa op mij overgeslagen. Van Brusselmans wordt wel eens gezegd dat hij een painter’s painter is: een schilder die vooral door andere kunstenaars wordt gewaardeerd. Mijn vader had geen achtergrond in de kunstgeschiedenis, toch wist dat ene schilderij hem meteen te raken. Moet je dan echt een kenner zijn om Brusselmans te kunnen appreciëren? Of moet je zijn werk gewoon eens tegenkomen? In Bozar krijg je daar alvast alle kans toe. Voor de grote overzichtstentoonstelling Jean Brusselmans. Schilder van nature brengt het museum 120 werken van de Belgische schilder samen. Sommige daarvan zijn al 45 jaar niet meer aan het publiek getoond. Anderen hangen dan weer naast schilderijen van internationale tijdgenoten als Fernand Léger, Piet Mondriaan en Rik Wouters. Ga dus vooral zelf eens kijken.
Wat gebeurt er als je lang genoeg naar een schilderij kijkt? Je begint dingen te herkennen. Een kleur die terugkeert, een penseelstreek die je eerder zag, een huis dat plots opduikt in een ander landschap. Dat is wat de overzichtstentoonstelling in Bozar doet. Met 120 werken bij elkaar krijg je de tijd om de schilderkunst van Jean Brusselmans echt te leren kennen. En daarvoor hoef je dus geen kunstkenner te zijn. Brusselmans lijkt zijn schilderijen op te bouwen als een gezellig patchwork dekentje. Hij grijpt terug naar dezelfde motieven en objecten en geeft ze telkens een andere plek. Een rode koffiekan, een houten staakmolen, zelfs een stukje textiel dat hij achter zijn zetel vond, duiken vaker op in zijn schilderijen. Ook zijn eigen huis en de omgeving ervan keren geregeld terug. Vier landschappen waarin hetzelfde huis met zijn bruine, blinde muur te zien is, hangen prachtig bij elkaar. In Tuinen (1934), Herfstlandschap te Dilbeek (1934), Winterlandschap te Dilbeek (1937) en Zonnig Brabants Landschap (1940) verandert de omgeving telkens, maar het huis blijft staan. In het winterlandschap zijn de wolken zo dik aangezet dat je bijna verwacht dat er elk moment sneeuw uit het schilderij zal vallen. Met zoveel Brusselmans kan een uitstapje naar zijn tijdgenoten voor wat ademruimte zorgen. Bozar hangt zijn werk daarom naast dat van onder anderen Fernand Léger en Piet Mondriaan. Alleen voegen die combinaties voor mij weinig toe. Het voelt alsof ze er tussen hangen om de bezoeker een lesje kunstgeschiedenis te geven. Wat zegt het geometrische Landschap met bomen (1912) van Mondriaan (1872-1944) over de winterlandschappen van Brusselmans? De ene schilder doet het zo, de andere zo. De ene hoort bij dit -isme, de andere bij dat. Met een handjevol voorbeelden blijven de verbanden oppervlakkig. Een dialoog is meer dan twee kunstenaars naast elkaar hangen. De tentoonstelling voelt daardoor soms eerder als een monoloog, met af en toe een ander voorbeeld uit de kunstgeschiedenis.
Een mooie overzichtstentoonstelling ontstaat uiteraard niet vanzelf. Daarvoor heb je een instelling nodig die werken bijeenbrengt, bruiklenen regelt en ze aan het publiek toont. Als bezoeker merk je dat Bozar werkelijk alles uit de kast heeft gehaald om zo veel mogelijk te tonen. Zo had ik nog nooit eerder een tekening van Brusselmans gezien. De meeste van zijn tekeningen zijn dan ook studies voor schilderijen en geen ‘afgewerkte producten’. Toch wist Bozar enkele bijzondere exemplaren uit privécollecties los te peuteren. Je suis le peintre du ‘Kouden haard’ uit 1947 vind ik geweldig. Een dambord, een vaas met bloemen, een fruitschaal, twee schelpen en een bord met een vis erop. Dit alles zette Brusselmans met een zwarte pen op papier. En dan is er weer dat overdonderend mooie handschrift: Je suis le peintre du ‘Kouden haard’. Jean Brusselmans. Le 25 Janvier 1947. Brusselmans was hier. En dat voel je. De samenwerking met de hedendaagse kunstenaar Kristof Santy (1987) is hier een geslaagde aanvulling. Hij kreeg de opdracht om twee verloren gegane operadecors te herinterpreteren die Brusselmans in 1936 maakte voor Erwartung van Arnold Schönberg. In de expositie staan de twee lange decorstukken recht tegenover elkaar in een smalle, donkere doorgang. De pastelkleuren op linnen doen denken aan glas-in-loodramen. In het gedempte licht krijgen de decorstukken haast iets sacraals en waan ik me heel even in een kleine kapel. Bozar brengt Erwartung ook effectief opnieuw op de planken. Het is meteen een mooi voorbeeld van wat Bozar als cultureel centrum te bieden heeft: naast tentoonstellingen programmeert het ook opera, concerten, films, lezingen en festivals. Bozar deelt bovendien een lange geschiedenis met Jean Brusselmans. Het museum organiseerde zijn eerste solotentoonstelling, toonde zijn werk meermaals en gaf hem opdrachten voor operadecors. Jean Brusselmans – Schilder van nature is dus niet zomaar een retrospectieve. Ze past in een lange geschiedenis waarin Bozar een Belgische kunstenaar mee op de kaart zette. Net voor de opening van de tentoonstelling kreeg Bozar te horen dat het vanaf 2027 geen Vlaamse subsidies meer ontvangt door de aangekondigde besparingen op cultuur en erfgoed in België. In 2026 bracht die steun nog 762.000 euro in het laatje. Dat nieuws stemt me toch ongerust over de toekomst van het huis. Want hoe goed een schilder ook is, je moet zijn werk wel ergens kunnen zien, toch?
Zelf bezoeken?
Bozar vroeg vijf hedendaagse schrijvers om zich te laten inspireren door de schilderijen van Jean Brusselmans. Ze schreven gedichten en verhalen bij zijn landschappen en portretten. Op 27 januari 2027 brengen ze die teksten tijdens een literaire nocturne in de tentoonstelling, waar ze het publiek langs hun favoriete werken gidsen en hun teksten voorlezen. Daar wil je bij zijn.
Coverbeeld: Jean Brusselmans, ‘Oogst’, 1934