Op een zomerse namiddag in Parijs stond ik voor een schilderij dat zich niet van mijn aandacht liet loswrikken. Een vrouw in een rijkelijk versierde witte blouse, haar handen gevouwen over een blauwe rok, tegen een knalrode achtergrond. Het is La Blouse Roumaine, kort na het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog geschilderd door Henri Matisse (1869-1954). Met haar blauw, wit en rood is het schilderij een ode aan Frankrijk. Het was een van de blikvangers van de tentoonstelling Matisse – 1941-1954 in het Grand Palais eerder dit jaar. Zelden verlaat dit Franse topstuk de Parijse bodem, maar dankzij een bijzondere samenwerking tussen het Centre Pompidou en het H’ART Museum in Amsterdam is het nu – enkele maanden later – in Nederland te bewonderen, als hoogtepunt van de tentoonstelling Chez Matisse – Masterpieces from Centre Pompidou. En La Blouse Roumaine is niet in haar eentje naar Nederland gekomen: zo’n tachtig andere kunstwerken uit de Pompidou-collectie zijn meegereisd naar Amsterdam.
GO | NO GO #475: Kleur bekennen met Matisse
Gaan of niet gaan: dat bepaal je zelf. Wij geven je – met een kritische blik – tips voor tentoonstellingen. Deze keer ging onze redacteur Amber van As naar de tentoonstelling ‘Chez Matisse – Masterpieces from Centre Pompidou’ in H’ART Museum Amsterdam.
Matisse-fans kunnen hun hart ophalen; de laatste grote overzichtstentoonstelling van de Franse kunstenaar in Nederland was in 2015. Toen toonde het Stedelijk Museum Amsterdam zo’n honderd werken. Chez Matisse is met 37 werken van Matisse wat kleiner van schaal, maar niettemin een mooie gelegenheid om zijn werk dichtbij huis te zien. Centraal in de tentoonstelling staat de ontwikkeling van de kunstenaar, die tot zijn 84ste bleef experimenteren. Matisse was een laatbloeier: op dertigjarige leeftijd besloot hij zijn carrière als advocaat achter zich te laten en zijn leven aan de schilderkunst te wijden. Met zijn bonte kleurgebruik en losse schilderstijl zorgde hij aan het begin van de twintigste eeuw voor opschudding op de Parijse Salon. Hij groeide uit tot het boegbeeld van de fauvisten (de ‘wilde beesten’), die met hun expressieve kleuren en vrije schilderstijl de traditionele schilderkunst op zijn kop zetten. Van de ophef trok Matisse zich weinig aan. Hij ontwikkelde een geheel eigen beeldtaal, waarin alles draait om kleur, vorm en decoratie. Daarmee beïnvloedde Matisse zowel tijdgenoten als latere generaties kunstenaars. Precies die invloed wil Chez Matisse laten zien. Het gaat in Amsterdam dan ook niet alleen om Matisse. Zijn werk hangt naast dat van kunstenaars als Pablo Picasso, Ernst Ludwig Kirchner, Mark Rothko en Barnett Newman. Zoals de openingswoorden van de tentoonstelling luiden: ‘Henri Matisse is een van de grondleggers van de moderne schilderkunst’. Een flinke claim om mee te beginnen, maar niet onterecht, blijkt snel.
Decoratieve elementen zijn geen kunst, zo dacht (en denkt) men vaak in de kunstwereld. Maar Matisse maakte er juist zijn handelsmerk van. Zijn schilderijen staan vol vrolijke patronen en bedrukte stoffen. Zo raakte hij gefascineerd door een zilveren chocoladekan, die hij cadeau kreeg van een goede vriend, waarop hij deze kannetjes, maar ook bloemen en raamkozijnen regelmatig als motief liet terugkeren in zijn werk. Ook het uitzicht vanuit het raam van zijn Parijse atelier schilderde hij keer op keer. ‘Het raam was mijn verbinding met de buitenwereld,’ zei hij daarover. Zijn kleurgebruik veranderde wel met de tijd. Toen de Eerste Wereldoorlog uitbrak, trok de 45-jarige Matisse zich terug in zijn atelier. Zijn schilderijen uit die periode zijn een stuk somberder, met veel bruin, donkerblauw en zwart. Na zijn verhuizing naar Zuid-Frankrijk eind 1917, keerden de lichte kleuren terug. Zijn interieurs raakten opnieuw gevuld met bloemen, tapijten, behang en meubels met dessins. Ook met de regels van het perspectief speelde hij graag. Het perspectief is immers al lang uitgevonden, dacht Matisse, hij hoefde dat niet meer te bewijzen. In Intérieur, bocal de poissons rouges (1914) lijkt de vissenkom in de kamer haast over te vloeien in de rivier die buiten stroomt. Matisse vereenvoudigde en vervormde, net zolang tot het beeld voor hem klopte. Daar ging hij zijn leven lang mee door. Nadat hij op 72-jarige leeftijd een ernstige darmtumor had overleefd, gooide hij definitief alle regels van boord. Op het stilleven Nature morte au magnolia (1941) staan bloemen, planten, kannen en vazen tegen een dieprode achtergrond. Van perspectief is geen sprake. Het resultaat is een kleurrijk tafereel dat uitnodigt om zelf in huis te hebben. Misschien is dat wel de grootste kracht van Matisse: zijn werk hoeft niet altijd een diepere boodschap te bevatten, het mag ook gewoon mooi zijn. Het is een verademing om je over te geven aan zijn kleuren, vormen en patronen, die je simpelweg vrolijk stemmen.
Door het werk van Matisse naast tijdgenoten en navolgers te plaatsen, zie je niet alleen hoe hij anderen heeft beïnvloed, maar ook hoe anderen hem inspireerden. Vooral in de kleinere zalen aan het begin van de tentoonstelling werkt dat goed. Zo ontdek je bijvoorbeeld dat Matisse les kreeg van Paul Signac (1863-1935) in het pointillisme, een techniek waarbij een schilderij wordt opgebouwd uit kleine stipjes en kleurvlakjes. Matisse nam de techniek over, maar gaf er al snel zijn eigen draai aan – tot verbazing van zijn leermeester. Op Luxe, calme et volupté (1904) liet hij bijvoorbeeld delen van het doek tussen de kleurvlakjes zichtbaar en omlijnde hij de figuren met kleur, destijds ongebruikelijk. In de grotere zaal, de inmiddels bekende open opstelling van H’ART, werkt de combinatie van kunstenaars een stuk minder goed. Hier maakt de tentoonstelling de sprong naar een generatie kunstenaars na Matisse: de abstract-expressionisten. Zijn vernieuwingen met kleur, vorm en vlakken waren een grote inspiratie voor kunstenaars als Mark Rothko (1903-1970), Barnett Newman (1905-1970) en Ellsworth Kelly (1923-2015). Het verband is interessant, maar komt niet helemaal uit de verf. Het voelt als een iets te groot kunstfeestje, terwijl Matisse op zichzelf al de show steelt. De grote schilderijen van Mark Rothko en Barnett Newman verliezen in deze opstelling aan kracht; zelfs een diep rood-zwarte Rothko heeft niet het beoogde emotionele effect in een ruimte vol geroezemoes. Dat is jammer, want ook Matisse zelf zette aan het eind van zijn carrière een stap richting abstractie. Vanaf de jaren veertig maakte hij zijn grote cut-outs: vormen die hij uit beschilderd papier knipte, waarmee hij zijn werk terugbracht tot de essentie van kleur en vorm. Ellsworth Kelly liet zich voor Yellow Red Curve (1972) door die papieren knipsels inspireren. Helaas zijn deze iconische knipsels niet in Amsterdam te zien, alleen als boekomslagen in vitrines. Tussen de grote kleurvlakken van Rothko, Newman en Kelly hadden ze goed gepast. De knipsels zijn echter te kwetsbaar om te reizen. In de tentoonstelling in Parijs waren ze wel te zien, en dat had een magisch effect. Dat had ik de bezoekers in Amsterdam ook gegund.
Zelf bezoeken?
Voor wie nog verder in de kleurrijke wereld van Matisse wil duiken, is er de serie Krabbé zoekt Matisse. In dit seizoen van de bekende serie gaat Jeroen Krabbé in acht afleveringen op zoek naar het verhaal van Henri Matisse. Hij reist in de voetsporen van de kunstenaar naar plekken die belangrijk waren in zijn leven en werk, waaronder Parijs, Nice, Marokko en Spanje.